Indeks substancji czynnych
na literę “Ż”

Żarnowiec miotlasty (Cytisus scoparius) zawiera sparteinę i skoparyną, działające na rytm serca i wydalanie moczu. Stosowany tradycyjnie przy obrzękach i zaburzeniach rytmu serca, dziś rzadko używany ze względu na toksyczność. Bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży i nadciśnieniu. Dawka powyżej 30 g surowej rośliny grozi zatruciem.

Żeń-szeń brazylijski (Pfaffia paniculata, suma) to adaptogenna roślina amazońska. Korzeń zawiera beta-ecdysteron, pfaffosydy i kwas pfaffowy. Badania prowadzono dotąd głównie na zwierzętach; brak potwierdzonych wskazań klinicznych u ludzi. Nie stosować w ciąży i podczas karmienia piersią.

Żeń-szeń koreański (Panax ginseng) zawiera ponad 38 ginsenozydów odpowiedzialnych za działanie adaptogenne, wspieranie odporności, funkcji poznawczych i glikemii. Stosowany jako wyciąg standaryzowany (200–400 mg/dobę) lub suszony korzeń (0,5–2 g/dobę). Może wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi, przeciwcukrzycowymi i inhibitorami MAO.

Żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) zawiera ginsenozydy wspierające odporność, funkcje poznawcze i regulację glukozy. Wyciąg stosuje się w dawce 200–400 mg dwa razy dziennie. Ważna interakcja z warfaryną i lekami przeciwcukrzycowymi; przeciwwskazany w ciąży.

Żeń-szeń europejski (Panax ginseng) to adaptogen stosowany przy zmęczeniu i osłabieniu koncentracji. Zawiera ginsenozydy wykazujące działanie immunomodulujące i neuroprotekcyjne. Zalecana dawka to 200 mg standaryzowanego wyciągu lub 1–2 g korzenia dziennie. Może wchodzić w interakcje z warfaryną, lekami przeciwdepresyjnymi i insuliną.

Żen-szeń koreański (Panax ginseng) zawiera ginsenozydy odpowiadające za działanie adaptogenne, wsparcie odporności i funkcji poznawczych. Standaryzowany wyciąg stosuje się zwykle w dawce 200–400 mg/dobę. Wymaga ostrożności u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, przeciwcukrzycowe i inhibitory MAO.

Żeń-szeń malezyjski (Eurycoma longifolia, tongkat ali) to roślina z Azji Południowo-Wschodniej stosowana tradycyjnie jako afrodyzjak i tonik. Wyciąg z korzenia może wspierać poziom testosteronu i parametry nasienia u mężczyzn z hipogonadyzmem. Profil bezpieczeństwa budzi zastrzeżenia – EFSA sygnalizuje ryzyko uszkodzeń DNA.

Żerucha lekarska (Cochlearia officinalis) zawiera do 200 mg witaminy C na 100 g liści oraz glukozylany o właściwościach przeciwbakteryjnych. Historycznie chroniła marynarzy przed szkorbutem. Brak potwierdzenia skuteczności w badaniach klinicznych; nie ustalono bezpiecznych dawek. Możliwa interakcja z litem.

Żmijowiec zwyczajny (Echium vulgare) to roślina znana z oleju z nasion bogatego w kwas stearydynowy i GLA oraz z alantoiny w korzeniach. Jej stosowanie ograniczają hepatotoksyczne alkaloidy pirolizydynowe, dlatego preparaty wewnętrzne podlegają ścisłym regulacjom dotyczącym ich zawartości.

Żółtodrzew amerykański to roślina lecznicza bogata w alkaloidy, furanokumaryny i olejki eteryczne. Tradycyjnie stosowany przy bólach zębów, problemach z krążeniem i trawieniem. Brak badań klinicznych u ludzi; przeciwwskazany w ciąży i przy lekach przeciwzakrzepowych.

Żółtodrzew oskrzydlony (Zanthoxylum) to zioło stosowane tradycyjnie przy bólu zębów, reumatyzmie i zaburzeniach krążenia. Jego aktywne składniki – chelerythryna, furanokumaryny i alkyloamidy – wykazały działanie w badaniach laboratoryjnych, lecz brak badań na ludziach. Wymaga ostrożności przy lekach przeciwzakrzepowych i jest przeciwwskazany w ciąży.

Żurawina błotna zawiera proantocyjanidyny typu A, które blokują przyczepianie się bakterii do ściany pęcherza. Stosowana jest profilaktycznie przy nawracających infekcjach dróg moczowych. Może wchodzić w interakcje z warfaryną. Dostępna jako suchy wyciąg w kapsułkach i tabletkach.

Żurawina wielkoowocowa (Vaccinium macrocarpon) zawiera proantocyjanidyny typu A, które zapobiegają przyleganiu bakterii do dróg moczowych. Stosuje się ją profilaktycznie przy nawracających zakażeniach – w dawce 200–500 mg ekstraktu lub 120–300 ml soku dziennie. Nie leczy aktywnej infekcji. Ostrożność wymagana przy kamieniach nerkowych i lekach rozrzedzających krew.

Żywica benzoesowa to balsamiczna wydzielina drzew Styrax, zawierająca kwas benzoesowy, kwas cynamonowy i wanilinę. Stosowana zewnętrznie (nalewka) jako łagodny antyseptyk i środek ochronny dla skóry oraz do inhalacji przy przekrwieniu. Dowody kliniczne są ograniczone; może powodować reakcje alergiczne u ok. 10% użytkowników.

Żywokost lekarski stosuje się zewnętrznie na bóle mięśni, stawów i urazy. Wyciąg z korzenia zmniejsza ból i obrzęk porównywalnie do diklofenaku. Roślina zawiera toksyczne alkaloidy pirolizydynowe – przyjmowanie doustne jest niebezpieczne i niedozwolone.

Żyworódka pierzasta (Kalanchoe pinnata) to sukulentna roślina bogata w flawonoidy, bufadienolidy i triterpenoidy. Badania przedkliniczne sugerują działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające i wspomagające gojenie ran, lecz brakuje potwierdzenia w badaniach klinicznych. Bufadienolidy mogą działać toksycznie na serce przy wysokich dawkach – stosowanie wymaga ostrożności.

Żywotnik zachodni to roślina lecznicza bogata w tujon, flawonoidy i garbniki. Stosowany zewnętrznie na brodawki i grzybice oraz jako wsparcie odporności przy infekcjach. Tujon w dużych dawkach jest neurotoksyczny – bezwzględnie unikaj w ciąży i przy padaczce.