Żeń-szeń malezyjski

Czym jest żeń-szeń malezyjski i skąd pochodzi jego nazwa?

Żeń-szeń malezyjski to popularna nazwa Eurycoma longifolia Jack – smukłego drzewa z rodziny Simaroubaceae, rosnącego dziko w Malezji, Indonezji i Wietnamie⁸. Roślina nie ma nic wspólnego z prawdziwym żeń-szeniem (Panax ginseng) – nazwa nawiązuje jedynie do podobnej roli toniku i środka wzmacniającego w tradycyjnej medycynie Azji Południowo-Wschodniej. W języku malajskim roślinę nazywa się tongkat ali, w anglojęzycznym piśmiennictwie pojawia się też jako longjack lub eurycoma root⁹.

W aptekach i sklepach z suplementami żeń-szeń malezyjski dostępny jest najczęściej jako wyciąg z korzenia w kapsułkach lub tabletkach, rzadziej jako sypki proszek. Korzeń był od wieków używany w postaci wodnych odwarów – tradycyjne zastosowania obejmowały leczenie gorączki, malarii, zaburzeń seksualnych i jako ogólny tonik wzmacniający¹⁰.

Jakie związki aktywne kryją się w korzeniu Eurycoma longifolia?

Za właściwości farmakologiczne tongkat ali odpowiadają przede wszystkim quassinoidy – nortriterpenoidowe związki gorzkie, których głównym przedstawicielem jest eurycomanon (quassinoid typu C20)¹. To właśnie eurycomanon uznawany jest za związek markerowy w standaryzacji wyciągów – typowe preparaty zawierają 0,8–1,5% tego związku, a niektóre skoncentrowane produkty nawet do 10%¹¹.

Oprócz eurycomanonu korzeń zawiera kilka innych grup związków bioaktywnych¹²¹³:

• Eurypeptydów – krótkie polipeptydy, które mogą obniżać poziom globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG) i stymulować syntezę DHEA
• Alkaloidów – canthin-6-one i β-karbolinowe, o właściwościach przeciwdrobnoustrojowych i przeciwzapalnych
• Saponin i triterpenoidów – o działaniu adaptogennym i antyoksydacyjnym
• Polifenoli – wspierających ochronę oksydacyjną komórek

Warto wiedzieć, że różne frakcje wyciągu – wodna, metanolowa czy butanolowa – różnią się składem i profilem toksyczności. Wyciągi wodne są bezpieczniejsze (LD₅₀ ≈ 5,27 g/kg), podczas gdy frakcja butanolowa bogatsza w eurycomanon wykazuje wyższe stężenia toksyczne (LD₅₀ ≈ 1,36 g/kg)¹⁴.

Jak tongkat ali działa na testosteron i układ hormonalny?

Mechanizm działania eurycomanonu na gospodarkę hormonalną jest wielokierunkowy. W badaniach na zwierzętach wykazano, że związek ten pobudza komórki Leydiga w jądrach do produkcji testosteronu, hamuje aktywność aromatazy (enzymu przekształcającego testosteron w estrogen) oraz wykazuje słabe działanie hamujące fosfodiesterazę¹⁶. Eurypeptydów z kolei mogą obniżać SHBG – białko wiążące testosteron – co zwiększa pulę wolnego (aktywnego) testosteronu we krwi¹⁷.

W badaniach klinicznych najlepiej udokumentowane efekty dotyczą mężczyzn z hipogonadyzmem (niedoborem testosteronu). W jednym z badań otwartych 76 mężczyzn z hipogonadyzmem przyjmowało 200 mg/dzień standaryzowanego wyciągu wodnego przez 9 miesięcy – stężenie testosteronu wzrosło o 46,8% (z 5,66 ± 1,52 do 8,31 ± 2,47 nM)¹⁸. Metaanaliza z 2022 roku potwierdziła, że tongkat ali może zwiększać całkowity testosteron u mężczyzn, szczególnie tych z hipogonadyzmem, choć autorzy podkreślają potrzebę dalszych badań³.

Należy zaznaczyć, że większość dostępnych prób klinicznych jest małoliczebna, krótkotrwała i obarczona ryzykiem błędu metodologicznego – brakuje dużych, randomizowanych, podwójnie zaślepionych badań².

Czy żeń-szeń malezyjski pomaga na płodność i funkcje seksualne?

Wpływ na parametry nasienia i funkcje seksualne to jeden z najlepiej przebadanych obszarów zastosowania Eurycoma longifolia. W badaniu klinicznym z udziałem mężczyzn z idiopatyczną niepłodnością, którzy przyjmowali 300 mg/dzień wyciągu przez 12 tygodni, odnotowano istotną poprawę objętości nasienia i ruchliwości plemników¹⁹. W innym badaniu otwartym (350 mężczyzn, 200 mg/dzień przez 9 miesięcy) stwierdzono poprawę koncentracji i morfologii plemników, a 14% par osiągnęło spontaniczne ciąże¹⁸. Badanie to miało jednak istotne ograniczenia – brak randomizacji, grupy kontrolnej i zaślepienia².

Metaanaliza dwóch randomizowanych kontrolowanych prób (łącznie 139 mężczyzn, 12 tygodni, 300 mg/dzień lub 200 mg tongkat ali + 100 mg Polygonum minus) nie wykazała istotnego ogólnego efektu na funkcje erekcji, choć podgrupa mężczyzn z cięższą dysfunkcją erekcji mogła odnieść pewne korzyści². Dostępne dane sugerują, że tongkat ali raczej nie powoduje zaburzeń erekcji – niektóre małe badania wskazują na neutralny lub lekko korzystny wpływ na funkcje seksualne²⁰.

Wpływ na stres, nastrój i wydolność fizyczną

Tongkat ali bywa klasyfikowany jako adaptogen – roślina pomagająca organizmowi radzić sobie ze stresem. W 4-tygodniowym, randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu z udziałem 63 dorosłych z umiarkowanym stresem, wyciąg tongkat ali (200 mg/dzień) obniżył poziom kortyzolu w ślinie, zmniejszył napięcie, gniew i dezorientację, nie poprawiając jednak istotnie depresji, wigoru ani zmęczenia²¹. Z kolei 24-tygodniowe badanie z mniejszą dawką (50 mg + multiwitaminy) nie wykazało istotnej poprawy ogólnego nastroju²¹.

Ergogeniczne (wydolnościowe) działanie tongkat ali pozostaje niejednoznaczne. Dwie małe, randomizowane próby – jedna z napojem zawierającym E. longifolia u kolarzy, druga z 150 mg/dzień u rekreacyjnych sportowców – nie wykazały poprawy wytrzymałości ani zdolności biegowych²². Badanie w rugby nie potwierdziło wpływu na testosteron, kortyzol ani wskaźniki uszkodzenia mięśni²³. Ćwiczenia oporowe z 200 mg/dzień przez 8 tygodni poprawiły siłę dolnych kończyn wewnątrz grupy przyjmującej tongkat ali, ale różnic między grupami nie raportowano²².

Co mówią badania laboratoryjne i przedkliniczne?

Badania in vitro i na zwierzętach sugerują szereg dodatkowych właściwości wyciągu z korzenia Eurycoma longifolia, które nie zostały dotąd potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi. W badaniach laboratoryjnych na liniach komórkowych quassinoidy (eurycomanon, eurycomalakton, longilakton) wykazywały cytotoksyczność wobec komórek raka piersi, płuc, szyjki macicy, prostaty i białaczkowych, a mechanizm obejmował aktywację apoptozy przez szlak Bax/Bcl-2/p53²⁴. Są to jednak wyłącznie wstępne dane in vitro – tongkat ali nie jest rekomendowany jako środek przeciwnowotworowy ani profilaktyczny²⁵.

W modelach zwierzęcych wyciągi z korzenia obniżały glikemię na czczo u szczurów ze cukrzycą wywołaną streptozotocyną oraz u myszy db/db (redukcja glukozy o 37–64% przy dawce 100 mg/kg przez 1–8 tygodni)²⁶. W badaniach na szczurach z osteoporozą wysokie dawki wyciągu (>90 mg/kg) poprawiały mikroarchitekturę kości, a mechanizm wiązał się z androgennym działaniem rośliny²⁷. Wyniki te nie przekładają się bezpośrednio na zalecenia dla ludzi.

Jakie są działania niepożądane i skutki uboczne?

Przy zalecanych dawkach (100–300 mg/dzień standaryzowanego wyciągu wodnego) tongkat ali jest ogólnie dobrze tolerowany. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to²⁸²⁹:

• Bezsenność i niepokój – szczególnie przy wyższych dawkach lub przyjmowaniu wieczorem
• Drażliwość i pobudzenie
• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe – nudności, dyskomfort w jamie brzusznej, zmiany rytmu wypróżnień

Poważniejszą kwestią jest ostrzeżenie Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności: EFSA stwierdziła, że standaryzowany wyciąg wodny w dawce do 200 mg/dzień wykazuje potencjał do indukcji uszkodzeń DNA, a jego bezpieczeństwo nie zostało w pełni ustalone⁴. Odnotowano też sporadyczne przypadki uszkodzenia wątroby przy stosowaniu suplementów zawierających tongkat ali – choć związek przyczynowy nie zawsze był pewny³⁰. Obecne dane nie wskazują na poważne działania niepożądane przy krótkotrwałym stosowaniu w typowych dawkach suplementacyjnych, jednak długoterminowe bezpieczeństwo nie zostało ustalone⁷.

Interakcje z lekami – co warto wiedzieć?

Tongkat ali może wchodzić w istotne interakcje z niektórymi lekami. Badanie kliniczne u zdrowych mężczyzn wykazało, że wyciąg wodny z korzenia Eurycoma longifolia obniża biodostępność propranololu (leku beta-adrenolitycznego stosowanego w chorobach serca i nadciśnieniu)⁵.

W badaniach in vitro wyciąg hamował enzymy cytochromu P450 – CYP1A2, CYP2A6 i CYP2C19 – które metabolizują wiele leków, w tym stosowanych w cukrzycy, nadciśnieniu i immunosupresji⁵. Kliniczna istotność tych interakcji nie jest w pełni poznana, ale ryzyko jest realne. Szczególną ostrożność należy zachować przy jednoczesnym stosowaniu z³¹³²:

• Lekami hipoglikemizującymi i insuliną – addytywne obniżenie glikemii
• Propranololem i innymi lekami sercowo-naczyniowymi – zmieniona biodostępność
• Lekami immunosupresyjnymi – możliwe zaburzenie metabolizmu

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem suplementacji tongkat ali skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli⁴⁶⁷:

• Chorujesz na nowotwory zależne od hormonów (np. rak prostaty, rak piersi) – podwyższony testosteron może mieć niekorzystny wpływ na przebieg choroby
• Masz chorobę serca lub nerki
• Przyjmujesz leki na cukrzycę lub insulinę – możliwe addytywne obniżenie glukozy we krwi
• Przyjmujesz propranolol lub inne leki beta-adrenolityczne
• Jesteś kobietą w ciąży lub karmiącą piersią – brak danych o bezpieczeństwie, stosowanie odradzane
• Masz mniej niż 18 lat
• Planujesz stosować preparat dłużej niż 6 miesięcy – brak danych o długoterminowym bezpieczeństwie

Natychmiast przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza, jeśli pojawią się: żółtaczka (zażółcenie skóry lub białkówek oczu), ciemny mocz, jasne stolce, ból w prawym podżebrzu lub utrzymujące się nudności – mogą to być objawy uszkodzenia wątroby³⁰.

Tongkat ali to suplement diety, nie lek – nie zastępuje diagnostyki ani leczenia zaburzeń hormonalnych, niepłodności ani zaburzeń erekcji. Jeśli zmagasz się z tymi problemami, pierwszym krokiem powinna być konsultacja ze specjalistą, a nie samodzielna suplementacja.