Żeń-szeń właściwy

Czym jest żeń-szeń właściwy i co go wyróżnia spośród innych roślin?

Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng C.A. Meyer), zwany też żeń-szeniem azjatyckim lub koreańskim, to roślina z rodziny Araliaceae, której korzeń od tysięcy lat jest stosowany w tradycyjnej medycynie chińskiej i koreańskiej. To właśnie korzeń – a w mniejszym stopniu liście i łodygi – zawiera unikalną dla rodzaju Panax mieszaninę ginsenozydów, triterpenoidowych saponin odpowiadających za większość udokumentowanych efektów biologicznych⁸. Wyciąg z korzenia żeń-szenia właściwego i wyciąg z liści żeń-szenia właściwego różnią się profilem ginsenozydów – liście zawierają ich więcej w przeliczeniu na masę, jednak to korzeń jest podstawą większości badań klinicznych⁹.

Żeń-szeń właściwy nie jest tym samym co żeń-szeń syberyjski (Eleutherococcus senticosus) – ten ostatni nie zawiera ginsenozydów i wykazuje inne właściwości farmakologiczne¹⁰. Warto też odróżniać go od żeń-szenia amerykańskiego (Panax quinquefolius), który ma podobne, ale nie identyczne składniki aktywne i profil działania¹¹.

Jakie składniki aktywne zawiera żeń-szeń i jak działają?

Główne substancje czynne żeń-szenia właściwego to ginsenizydy – triterpenoidowe glikozydy saponinowe o szkielecie dammaranowym lub oleanolowym. Z korzenia rośliny wyizolowano ich kilkadziesiąt; w zależności od źródła naukowego podaje się liczby od 30 do ponad 150 odrębnych związków⁸¹². Najlepiej przebadane to Rb1, Rg1, Rg3, Re, Rd i Rh1¹. Każdy ginsenozyd może działać nieco inaczej – np. Rb1 wykazuje działanie hamujące na ośrodkowy układ nerwowy, podczas gdy Rg1 działa pobudzająco¹³.

Poza ginsenozydami korzeń żeń-szenia zawiera polisacharydy (m.in. ginsenan S-IA i S-IIA) o właściwościach immunomodulujących, poliacetylenowe alkohole (panaksynol, panaksydol) o działaniu przeciwzapalnym i antyproliferacyjnym, a także aminokwasy, peptydy, witaminy i olejki eteryczne¹⁴¹⁵. Skład ilościowy zależy od formy przetworzenia: biały żeń-szeń to suszony surowy korzeń, a czerwony żeń-szeń powstaje przez gotowanie na parze przed suszeniem – proces ten przekształca część ginsenozydów (m.in. Rb1, Rc, Rd) w formy o zmodyfikowanej budowie, takie jak Rg3, Rk1 czy Rg5, które mogą mieć odmienne właściwości farmakologiczne¹⁶¹⁷.

Ważnym zagadnieniem jest biodostępność: ginsenizydy wchłaniają się słabo – biodostępność poszczególnych związków po podaniu doustnym wynosi często poniżej 5%. Jelitowe bakterie przekształcają hydrofobowe ginsenizydy w związki lepiej przyswajalne, w tym metabolit związek K (Compound K), który wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwnowotworowe i przeciwcukrzycowe¹⁷¹⁸. Indywidualny skład mikrobiomu jelitowego może zatem wpływać na efekt kliniczny danego preparatu.

Na co może pomagać żeń-szeń – co mówią badania kliniczne?

Badania kliniczne nad wyciągiem z żeń-szenia właściwego i wyciągiem z korzenia żeń-szenia obejmują kilka obszarów, przy czym poziom dowodów jest zróżnicowany.

Funkcje poznawcze i zmęczenie. W jednym z badań 112 zdrowych ochotników powyżej 40. roku życia przyjmujących 400 mg standaryzowanego ekstraktu przez 8 tygodni uzyskało szybsze czasy reakcji i lepsze myślenie abstrakcyjne². Przegląd systematyczny z 2023 roku obejmujący 19 badań (2413 uczestników) wykazał niewielki korzystny wpływ żeń-szenia azjatyckiego na ogólne zmęczenie, choć nie potwierdzono efektu w zespole przewlekłego zmęczenia²¹. Badanie z 2018 roku wskazało, że długotrwałe stosowanie żeń-szenia (ponad 5 lat) wiązało się z mniejszym pogorszeniem funkcji poznawczych u starszych dorosłych²².

Gospodarka glukozowa. W grupie 36 pacjentów z nowo rozpoznaną cukrzycą typu 2 dawki 100 lub 200 mg dziennie przez 8 tygodni obniżyły stężenie glukozy na czczo; dawka 200 mg poprawiła dodatkowo wartości hemoglobiny glikowanej HbA1c²³. Metaanaliza z 2022 roku obejmująca 20 badań (1295 uczestników) potwierdziła poprawę glukozy na czczo i profilu lipidowego w stanie przedcukrzycowym i cukrzycy, choć autorzy ocenili dowody jako nierozstrzygające i wewnętrznie sprzeczne²⁴. Część preparatów może paradoksalnie podwyższać glikemię – efekt zależy od proporcji poszczególnych ginsenozydów w produkcie²⁵.

Odporność i infekcje dróg oddechowych. W badaniu z udziałem 227 zdrowych ochotników codzienne przyjmowanie 100 mg standaryzowanego ekstraktu przez 12 tygodni zwiększyło skuteczność szczepionki przeciw grypie: zanotowano niższą zapadalność na grypę i przeziębienia, wyższe miana przeciwciał oraz wyższą aktywność komórek NK (naturalnych zabójców)³. Inne badanie z udziałem 60 ochotników wykazało nasiloną chemotaksję, fagocytozę i wzrost liczby limfocytów T pomocniczych³.

Funkcje seksualne. W badaniach z udziałem mężczyzn z zaburzeniami erekcji czerwony żeń-szeń koreański w dawce 1800–3000 mg/dobę poprawiał funkcję erekcyjną, pożądanie seksualne i satysfakcję z kontaktów²⁶. Przegląd systematyczny z 2021 roku ocenił jednak dowody jako niskocertne i stwierdził jedynie marginalne efekty w stosunku do placebo²⁷.

Działanie przeciwzapalne. Metaanaliza 7 randomizowanych badań kontrolowanych wykazała, że suplementacja żeń-szeniem istotnie obniżyła stężenie interleukiny-6 (IL-6) i czynnika martwicy nowotworu alfa (TNF-α), choć nie wpłynęła na białko C-reaktywne (CRP)²⁸. W innym przeglądzie odnotowano redukcję CRP, ale wyłącznie u osób z wyjściowo podwyższonymi wartościami²⁹.

Wydolność fizyczna. Większość badań klinicznych nie potwierdziła ergogenicznego działania żeń-szenia – nie stwierdzono wpływu na maksymalne pochłanianie tlenu, czas wysiłku ani stężenie mleczanów³⁰.

Jakie dawki żeń-szenia stosuje się w praktyce?

Nie ma ustalonej oficjalnej zalecanej dawki dobowej żeń-szenia właściwego. W badaniach klinicznych najczęściej stosowano 200 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie (zwykle w dawce podzielonej); niektóre protokoły badawcze używały dawek 100–600 mg/dobę⁴. Przy stosowaniu suszonego korzenia żeń-szenia zakres wynosi 0,5–2 g/dobę przy krótkoterminowym stosowaniu lub 1 g/dobę przy stosowaniu długoterminowym¹⁸.

Niektóre źródła zalecają robienie dwutygodniowych przerw co 2–3 tygodnie przy długotrwałym stosowaniu, choć nie ma jednoznacznych danych klinicznych potwierdzających tę strategię⁴. Czas do osiągnięcia maksymalnego stężenia we krwi po podaniu doustnym wynosi około 4 godzin, a okres półtrwania poszczególnych ginsenozydów waha się od 0,8 do 21 godzin¹⁸³².

Jakie działania niepożądane może powodować żeń-szeń?

Przy stosowaniu zalecanych dawek żeń-szeń jest na ogół dobrze tolerowany. Działania niepożądane mają zwykle łagodny i odwracalny charakter. Najczęściej zgłaszanym problemem jest bezsenność; do innych należą bóle głowy, zawroty głowy, nudności, biegunka, nerwowość oraz zmiany ciśnienia tętniczego³³³⁴.

• Układ nerwowy: bezsenność, ból głowy, nerwowość, rzadko – objawy maniakalne (opisywane po 10 dniach do 2 miesięcy stosowania, zwłaszcza przy przekroczeniu dawki)³⁵.
• Przewód pokarmowy: nudności, biegunka, dyskomfort żołądkowy³³.
• Układ hormonalny: krwawienie z dróg rodnych, mastalgia (ból piersi), zmiany cyklu miesiączkowego⁷.
• Ciśnienie tętnicze: w normalnych dawkach bez istotnego wpływu; bardzo wysokie dawki mogą powodować nadciśnienie³⁶.
• Rzadkie, poważne: uszkodzenie wątroby, ciężka wysypka skórna, ciężkie reakcje alergiczne³⁷.

Z jakimi lekami żeń-szeń wchodzi w interakcje?

Żeń-szeń może wchodzić w istotne interakcje zarówno farmakodynamiczne (bezpośredni wpływ na działanie leku), jak i farmakokinetyczne (zmiana metabolizmu leku). Azjatycki żeń-szeń indukuje enzym wątrobowy CYP3A4, co może zmniejszać skuteczność statyn, leków antyretrowirusowych stosowanych w HIV, leków przeciwnadciśnieniowych, niektórych antydepresantów i immunosupresantów⁶.

• Warfaryna: żeń-szeń przyspiesza jej klirens, zmniejszając skuteczność przeciwzakrzepową; jednoczesne stosowanie jest przeciwwskazane lub wymaga ścisłego monitorowania INR⁵.
• Leki przeciwcukrzycowe i insulina: ryzyko hipoglikemii lub hiperglikemii w zależności od składu preparatu³⁸.
• Inhibitory MAO (np. fenelzyna, selegilina): możliwe objawy maniakalne lub nasilenie działań niepożądanych⁷.
• Leki przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe: żeń-szeń hamuje agregację płytek – efekt może być nieodwracalny w warunkach in vitro⁵.
• Digoksyna, leki moczopędne, blokery kanału wapniowego: możliwa zmiana stężeń lub działania tych leków³⁹.
• Stymulanty (amfetamina, metylofenidat): żeń-szeń może nasilać ich działanie³⁹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Żeń-szeń właściwy jest suplementem, ale jego wpływ na organizm może być klinicznie istotny. Skonsultuj stosowanie z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• przyjmujesz warfarynę lub inne leki przeciwzakrzepowe – żeń-szeń może zmniejszać ich skuteczność lub nasilać ryzyko krwawienia⁵;
• stosujesz leki obniżające cukier (insulina, metformina, pochodne sulfonylomocznika) – konieczna jest kontrola glikemii⁷;
• przyjmujesz leki z wąskim indeksem terapeutycznym (np. cyklosporyna, leki antyretrowirusowe, niektóre statyny) – żeń-szeń indukuje CYP3A4⁶;
• masz nadciśnienie tętnicze, zaburzenia krzepnięcia lub aktywną infekcję⁷;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo nie zostało potwierdzone³⁷;
• żeń-szeń ma być stosowany u dziecka⁷;
• planujesz zabieg operacyjny – żeń-szeń należy odstawić co najmniej 24 godziny przed operacją ze względu na wpływ na agregację płytek¹⁸.

Zgłoś się do lekarza lub na izbę przyjęć, jeśli po rozpoczęciu stosowania żeń-szenia zauważysz nieoczekiwane krwawienie, objawy maniakalne, ciężką wysypkę skórną lub objawy reakcji alergicznej (obrzęk, trudności z oddychaniem).

Jeśli decydujesz się na suplementację żeń-szeniem, wybieraj preparaty ze standaryzowaną zawartością ginsenozydów (1,5–7%), z jasno opisanym gatunkiem i częścią rośliny. Stosuj go przez ograniczony czas, nie zastępuj nim leczenia farmakologicznego i zawsze informuj lekarza o wszystkich przyjmowanych suplementach. Krótkoterminowe stosowanie w zalecanych dawkach jest uznawane za bezpieczne dla większości zdrowych dorosłych⁴⁰.