Żeń-szeń syberyjski

Czym jest żeń-szeń syberyjski i dlaczego nie jest „prawdziwym” żeń-szeniem?

Żeń-szeń syberyjski (Eleutherococcus senticosus) to krzew z rodziny araliowatych (Araliaceae), rosnący naturalnie w północno-wschodniej Azji – w Rosji, Chinach, Korei i Japonii. Pomimo potocznej nazwy nie jest spokrewniony z żeń-szeniem prawdziwym (Panax ginseng) i nie zawiera ginsenozydów, które są głównymi aktywnymi składnikami tamtej rośliny³. Jego główne substancje czynne to eleuterozidy – stąd angielska nazwa „eleuthero”³. Różnica jest istotna: preparaty obu roślin nie są wymienne, a ich skład chemiczny i profile działania się różnią.

Surowcem farmaceutycznym jest przede wszystkim korzeń lub wyciąg z korzenia, choć aktywne składniki stwierdzono również w łodydze, liściach, owocach i korze⁴. Europejska Agencja Leków (EMA) zaklasyfikowała preparaty z korzenia żeń-szenia syberyjskiego jako tradycyjne leki ziołowe – na podstawie wieloletniego stosowania, a nie pełnych badań klinicznych potwierdzających skuteczność¹.

Co zawiera korzeń żeń-szenia syberyjskiego – aktywne składniki

Skład fitochemiczny korzenia jest złożony. Grupą wyróżniającą tę roślinę są eleuterozidy A–M – zbiorcza nazwa dla różnych glikozydów: fenylpropanoidowych, lignanowych i kumarynowych. Najważniejsze z nich to eleuterozyd B (syringina – fenylpropanoid) oraz eleuterozyd E (syringarezinol diglukozyd – lignan). W suchym korzeniu eleuterozyd B obecny jest w stężeniu 0,01–0,04%⁵, natomiast standaryzowane ekstrakty komercyjne zawierają zwykle ≥0,8% sumy eleuterozydów B i E⁶.

Poza eleuterozydami korzeń zawiera m.in.³⁶:

• Polisacharydy (heteroglikany, 2–8% suchej masy korzenia) – odpowiadają głównie za działanie immunomodulujące
• Izofraksydynę – kumarynę obecną w ilości 0,02–0,05% suchej masy
• Kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kwas kawowy i pochodne dikafeoilochinowe) o właściwościach antyoksydacyjnych
• Flawonoidy (hiperozyd, rutyna, kwercetyna)
• Triterpeny i saponiny triterpenoidowe (ciwujianozidy I–V)
• Sterole (β-sitosterol, daukosterol)

Europejska Farmakopea wymaga, aby preparaty z korzenia żeń-szenia syberyjskiego zawierały zarówno eleuterozyd B, jak i eleuterozyd O w stężeniu co najmniej 0,08% każdy – to gwarancja jakości surowca⁷.

Jak działa żeń-szeń syberyjski w organizmie?

Żeń-szeń syberyjski należy do grupy adaptogenów – substancji, które pomagają organizmowi utrzymać równowagę fizjologiczną (homeostazę) podczas narażenia na stres fizyczny, chemiczny lub psychiczny⁸. Jego mechanizm działania wiąże się przede wszystkim z modulacją osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA), która reguluje wydzielanie kortyzolu – głównego hormonu stresu⁹.

Na poziomie komórkowym eleuterozyd B i E wykazują w badaniach in vitro zdolność do wiązania receptorów steroidowych: estrogenowych, progesteronowych, mineralokortykoidowych i glukokortykoidowych¹⁰. Badania przedkliniczne (na komórkach i zwierzętach) wskazują także na hamowanie szlaków zapalnych: NF-κB, kinaz MAP (Akt, JNK, ERK), a przez to na zmniejszenie ekspresji iNOS i stężeń cytokin prozapalnych IL-6 i TNF-α¹¹. Wyniki tych badań są jednak wstępne – nie należy ich bezpośrednio przekładać na efekty kliniczne u ludzi.

Polisacharydy z korzenia działają immunomodulująco poprzez kontakt z tkanką limfatyczną jelit (GALT) i modulację mikrobiomu jelitowego – nie są wchłaniane w niezmienionej postaci¹². Eleuterozyd B wchłania się umiarkowanie (szacunkowo 20–40%), osiągając maksymalne stężenie we krwi po ok. 30–60 minutach; eleuterozyd E wchłania się słabiej (10–20%) ze względu na większą masę cząsteczkową⁶.

Zastosowania żeń-szenia syberyjskiego – co mówią badania?

EMA uznaje tradycyjne stosowanie wyciągu z korzenia żeń-szenia syberyjskiego w celu łagodzenia objawów astenii – uczucia zmęczenia i osłabienia – u dorosłych i młodzieży powyżej 12. roku życia¹. To uznanie oparte jest na wieloletniej tradycji stosowania, nie na wynikach dużych randomizowanych badań klinicznych.

Wśród zastosowań, dla których istnieją wstępne dane kliniczne (choć jakość dowodów jest umiarkowana lub niska), wymienia się²:

• Zakażenia HSV-2 (opryszczka narządów płciowych) – ekstrakt standaryzowany do 0,3% eleuterozyd E w dawce 400 mg/dobę może zmniejszać częstość, nasilenie i czas trwania nawrotów
• Przeziębienie – kombinacja żeń-szenia syberyjskiego z andrographis (produkt Kan Jang) przyjęta w ciągu 72 godzin od pojawienia się objawów może skracać czas choroby
• Cukrzyca typu 2 – w jednym podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu (480 mg/dobę) wykazano obniżenie stężenia glukozy na czczo i po posiłku¹³

W małym badaniu z udziałem 9 wytrenowanych mężczyzn, którzy przyjmowali 800 mg wyciągu dziennie przez 8 tygodni, odnotowano wzrost VO₂peak o 12% i wydłużenie czasu do wyczerpania o 23% – jednak brak większych, dobrze zaprojektowanych badań uniemożliwia wyciąganie pewnych wniosków¹⁴. Badania na temat poprawy wydolności fizycznej dają sprzeczne wyniki¹⁵.

Dawkowanie – ile i jak długo stosować?

EMA zaleca maksymalną dawkę dobową 4 g suszonego korzenia, a czas stosowania nie powinien przekraczać 2 miesięcy¹. Po zakończeniu kuracji zaleca się przerwę trwającą 2–3 tygodnie przed ewentualnym ponownym zastosowaniem¹⁶.

Standaryzowany ekstrakt stosowany w badaniu nad HSV-2 zawierał 0,3% eleuterozyd E i był przyjmowany w dawce 400 mg raz dziennie²⁰. W kombinacji z andrographis (przy przeziębieniu) stosowano 400 mg trzy razy dziennie²⁰. Nie należy stosować preparatu u dzieci poniżej 12. roku życia ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa²¹.

Działania niepożądane – na co zwrócić uwagę?

Żeń-szeń syberyjski jest uważany za bezpieczny przy krótkotrwałym stosowaniu doustnym przez dorosłych²². Zgłaszane działania niepożądane są zazwyczaj łagodne i obejmują¹⁶¹³:

• Bezsenność i rozdrażnienie (zwłaszcza przy wieczornym stosowaniu)
• Kołatanie serca i tachykardia
• Bóle głowy
• Nadmierne pobudzenie i niepokój
• Wzrost ciśnienia tętniczego przy wysokich dawkach
• Skurcze mięśni

W literaturze opisano pojedynczy przypadek krwotoku podpajęczynówkowego u 53-letniej kobiety stosującej suplement zawierający m.in. żeń-szeń syberyjski w połączeniu z innymi ziołami – objawy ustąpiły po odstawieniu preparatu²³. Przypadek ten dotyczy preparatu wieloskładnikowego, więc nie można jednoznacznie przypisać go żeń-szeniowi syberyjskiemu.

Interakcje z lekami – kluczowe informacje

Żeń-szeń syberyjski może wchodzić w istotne interakcje z kilkoma grupami leków. Najlepiej udokumentowana klinicznie jest interakcja z digoksyną – opisano przypadek podwyższenia stężenia digoksyny w surowicy u pacjenta przyjmującego oba preparaty równocześnie²⁴. Eleuterozyd B i E mogą w warunkach in vitro hamować enzymy cytochromu P450 (CYP2C9, CYP2E1), co potencjalnie wpływa na metabolizm leków rozkładanych tą drogą²⁵. Kliniczne znaczenie tej interakcji wymaga dalszych badań.

Inne potencjalnie istotne interakcje obejmują²⁶:

• Leki przeciwcukrzycowe – addytywne działanie hipoglikemizujące; konieczna kontrola glikemii
• Leki przeciwzakrzepowe i antyagregacyjne (np. warfaryna, kwas acetylosalicylowy) – możliwe zwiększenie ryzyka krwawień
• Lit – możliwe zmniejszenie klirensu litu
• Antydepresanty (SSRI, SNRI, agomelatyna) – opisano przypadki podrażnienia, pobudzenia, bólów głowy i zawrotów głowy; możliwy addytywny wzrost ryzyka krwawień¹
• Leki immunosupresyjne – żeń-szeń syberyjski może zmniejszać ich skuteczność
• Leki metabolizowane przez CYP3A4 i CYP2D6 (m.in. lowastatyna, ketokonazol, itrakonazol) – możliwa zmiana stężeń tych leków²⁷

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj stosowanie żeń-szenia syberyjskiego z lekarzem lub farmaceutą, jeśli¹²¹¹³⁰:

• Przyjmujesz digoksynę (lek na serce) – możliwy wzrost jej stężenia we krwi
• Stosujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe – ryzyko krwawień
• Leczysz się na cukrzycę – konieczna ściślejsza kontrola glikemii
• Przyjmujesz antydepresanty (SSRI, SNRI) lub lit
• Masz nadciśnienie tętnicze – preparatu nie należy stosować, gdy ciśnienie przekracza 180/90 mmHg
• Chorujesz na choroby hormonozależne: rak piersi, rak jajnika, rak macicy, endometrioza, mięśniaki macicy – żeń-szeń syberyjski może działać estrogenopodobnie
• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi
• Cierpisz na choroby psychiczne (mania, schizofrenia) – preparat może nasilać objawy
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo nie zostało potwierdzone

Niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem, jeśli podczas stosowania zauważysz silne kołatanie serca, znaczny wzrost ciśnienia tętniczego, nagły ból głowy lub objawy krwawienia (np. niewyjaśnione siniaki, przedłużone krwawienie z ran).

Żeń-szeń syberyjski – zarówno jako suszony korzeń, jak i standaryzowany wyciąg z korzenia – jest dostępny w aptekach w formie kapsułek, tabletek, nalewek i herbat ziołowych. Wybierając preparat, zwróć uwagę na standaryzację do zawartości eleuterozydów B i E. Stosuj zgodnie z zalecaną dawką i nie przekraczaj 2 miesięcy ciągłego stosowania bez konsultacji z lekarzem. Jeśli po 4–6 tygodniach nie zauważasz poprawy lub objawy nasilają się, zasięgnij porady specjalisty.