Żywotnik zachodni

Co to jest żywotnik zachodni i co zawiera wyciąg z jego ziela?

Żywotnik zachodni (Thuja occidentalis L.) to wiecznie zielone drzewo iglaste z rodziny cyprysowatych (Cupressaceae), nazywane niekiedy „drzewem życia” lub białym cedrem. Surowcem leczniczym są przede wszystkim liście (ziele), z których pozyskuje się zarówno wyciągi wodne i alkoholowe, jak i olejek eteryczny¹¹.

Skład chemiczny rośliny jest złożony. Olejek eteryczny ze świeżych liści zawiera dominujące monoterpeny ketonowe: α-tujon i β-tujon (łącznie do ok. 65% składu olejku), fenchon (7–15%), sabinen (~5%) i α-pinen (~2%)¹². Obok olejku eterycznego roślina zawiera frakcję polifenolową: flawonoidy (kwercetyna, kemferol), garbniki, kumaryny i proantocyjanidyny – całkowita zawartość polifenoli w ekstrakcie z kory może sięgać ~162 mg GAE/g suchego ekstraktu¹². Wyciąg z ziela żywotnika zachodniego jest formą, w jakiej substancja najczęściej trafia do preparatów ziołowych i homeopatycznych.

Warto wiedzieć, że skład ilościowy olejku różni się w zależności od części rośliny, warunków klimatycznych uprawy i metody zbioru – dlatego stężenie tujonu w gotowym preparacie bywa bardzo różne¹³.

Do czego tradycyjnie używa się żywotnika zachodniego?

W tradycyjnym ziołolecznictwie żywotnik stosowany jest od stuleci. Rdzenni mieszkańcy Ameryki Północnej używali go na kaszel, gorączkę, bóle mięśni i stawów, choroby skóry oraz jako środek odstraszający owady¹⁴. Później do tradycyjnego użycia dołączyły wskazania znane z medycyny europejskiej: infekcje górnych dróg oddechowych (zapalenie oskrzeli, zapalenie zatok, angina, zapalenie ucha środkowego), łuszczyca, zapalenie pęcherza moczowego, reumatyzm i choroby wątroby⁵¹⁵.

Zewnętrznie żywotnik jest tradycyjnie stosowany na brodawki wirusowe (dłoni i stóp) oraz grzybicę skóry (np. grzybicę obrączkową – ringworm). W oficjalnej monografii kanadyjskiej agencji Health Canada preparaty z żywotnika dopuszczone do użytku zewnętrznego obejmują kremy, żele, balsamy, maści i roztwory³¹⁶.

Jak działa żywotnik zachodni – mechanizmy działania

Działanie przeciwdrobnoustrojowe żywotnika przypisywane jest przede wszystkim α-tujonowi – głównemu monoterpenowi olejku eterycznego. α-Tujon wykazuje aktywność antybakteryjną wobec wybranych bakterii Gram-ujemnych (m.in. Pseudomonas aeruginosa, E. coli) i Gram-dodatnich (Staphylococcus aureus), a w niskich stężeniach hamuje tworzenie biofilmu przez różne szczepy bakteryjne¹⁸¹⁹. Olejek wykazuje też aktywność przeciwgrzybiczą wobec Candida albicans, Aspergillus flavus, Aspergillus niger i Trichophyton rubrum²⁰.

Za działanie immunostymulujące odpowiadają polisacharydy (frakcja TPS) wyizolowane z rośliny. W badaniach laboratoryjnych polisacharydy z żywotnika aktywowały makrofagi, zwiększały produkcję cytokin i stymulowały komórkowy układ odpornościowy²¹. Ta sama frakcja hamowała replikację HIV-1 w stężeniu 625 µg/ml bez uszkadzania niezainfekowanych komórek – są to jednak wyniki badań in vitro, które nie przekładają się automatycznie na działanie u człowieka²²²³.

Wyciąg wodny i frakcja polisacharydowa żywotnika zmniejszały w badaniach na myszach obrzęk wywołany karageniną i obniżały ekspresję COX-2 – enzymu kluczowego dla powstawania stanu zapalnego²⁴. To wstępne dane z modeli zwierzęcych; ich znaczenie kliniczne dla człowieka pozostaje nieustalone.

Żywotnik w leczeniu przeziębień i infekcji – co mówią badania?

Najlepiej udokumentowane klinicznie zastosowanie żywotnika dotyczy preparatów złożonych, łączących wyciąg z żywotnika z echinaceą (Echinacea purpurea, E. pallida) i indygotem dzikim (Baptisia tinctoria). W randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu klinicznym taki preparat przyjmowany przez 7–9 dni łagodził objawy przeziębienia i skracał czas trwania choroby w porównaniu z placebo⁶. Wstępne badania sugerują też korzystny wpływ podobnych preparatów złożonych na stan błony śluzowej nosa w zapaleniu zatok (po 20 dniach stosowania z antybiotykiem) oraz na liczbę białych krwinek u pacjentów po krótkotrwałej chemioterapii²⁵.

Dla samego wyciągu z żywotnika jako jedynego składnika nie przeprowadzono dotychczas kontrolowanych badań klinicznych potwierdzających skuteczność⁵. Wyniki badań in vitro i na zwierzętach są obiecujące, lecz nie można ich bezpośrednio przenosić na człowieka.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Żywotnik zachodni i jego wyciągi wymagają szczególnej ostrożności. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem, jeśli:

• jesteś w ciąży – żywotnik pobudza skurcze macicy i może wywołać poronienie; stosowanie doustne w ciąży jest bezwzględnie przeciwwskazane⁸²⁷,
• karmisz piersią – tujon może przenikać do mleka i być toksyczny dla niemowlęcia²⁸,
• chorujesz na epilepsję lub masz w wywiadzie drgawki – tujon obniża próg drgawkowy²⁸²⁹,
• chorujesz na chorobę autoimmunologiczną (stwardnienie rozsiane, toczeń, reumatoidalne zapalenie stawów) – żywotnik może nasilać aktywność układu odpornościowego i zaostrzać te schorzenia²⁹,
• masz cukrzycę lub zaburzenia krążenia obwodowego i planujesz stosowanie zewnętrzne¹⁷,
• przyjmujesz leki immunosupresyjne (np. azatiopryna, cyklosporyna, takrolimus, prednizon) – żywotnik może osłabiać ich działanie⁹,
• przyjmujesz leki przeciwpadaczkowe (np. fenobarbital, walproinian, karbamazepina, fenytoina) – żywotnik może zmniejszać ich skuteczność³⁰,
• przyjmujesz leki obniżające próg drgawkowy (np. bupropion, teofilina, niektóre antybiotyki lub leki znieczulające) – ryzyko napadu drgawkowego wzrasta¹⁰.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub centrum zatruć, jeśli po zażyciu preparatu z żywotnikiem pojawią się: wymioty, silna biegunka, drgawki, zaburzenia świadomości, nagły spadek ciśnienia krwi lub trudności z oddychaniem. Objawy te mogą świadczyć o zatruciu tujonem³¹³². Jeśli preparat zewnętrzny zostanie połknięty przez dziecko – zadzwoń na pogotowie lub pod numer centrum zatruć.

Stosując inne zioła zawierające tujon (szałwia, piołun, wrotycz), pamiętaj, że jednoczesne użycie z żywotnikiem sumuje obciążenie tujonem i zwiększa ryzyko toksyczności³³.

Dawkowanie i dostępne formy preparatów

Nie ustalono dotychczas jednoznacznych, opartych na badaniach klinicznych dawek terapeutycznych dla doustnych preparatów z żywotnikiem³⁴³⁵. W tradycyjnej fitoterapii stosuje się orientacyjnie: nalewkę (1:5, 45%) w dawce 1–3 ml dziennie lub nalewkę rozcieńczoną (1:10) w dawce 3–6 ml dziennie, a także ekstrakt płynny (1:1) w dawce 2 ml trzy razy dziennie lub napar z 1–2 g suszonego ziela trzy razy dziennie³⁶. Są to jednak zakresy z tradycyjnych podręczników ziołolecznictwa, nie ze standaryzowanych prób klinicznych.

Przed zastosowaniem jakiegokolwiek doustnego preparatu z żywotnikiem skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem – szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki lub masz choroby przewlekłe. Zewnętrzne preparaty na brodawki i grzybicę stosuj zgodnie z zaleceniami na ulotce; jeśli po 3–4 tygodniach nie widać poprawy lub objawy się nasilają, skontaktuj się z lekarzem.