Rozmaryn lekarski

Co sprawia, że rozmaryn działa? Skład substancji aktywnych

Rozmaryn lekarski to wiecznie zielony krzew dorastający do dwóch metrów, naturalnie rosnący na słonecznych zboczach wokół Morza Śródziemnego. W Polsce uprawia się go głównie w doniczkach, bo jest zbyt wrażliwy na mróz. Surowcem farmaceutycznym są suszone liście (Rosmarini folium) oraz olejek eteryczny pozyskiwany metodą destylacji parą wodną z kwitnących nadziemnych części rośliny.

Za właściwości rozmarynu odpowiada bogaty zestaw związków biologicznie czynnych:

• Olejek eteryczny – zawiera kamforę, 1,8-cyneol (eukaliptol), alfa-pinen, borneol, kamfen, linalol i geraniol. To on nadaje rozmarynowi intensywny, lekko kamforowy aromat.
• Kwas rozmarynowy i karnozowy – silne antyoksydanty, które wychwytują wolne rodniki i hamują peroksydację lipidów. Badania laboratoryjne wskazują, że wykazują mocniejsze działanie przeciwutleniające niż syntetyczne konserwanty BHT i BHA.
• Karnozol – diterpen o właściwościach przeciwzapalnych i antyoksydacyjnych; odpowiada też za możliwe reakcje alergiczne skóry u osób wielokrotnie stykających się z surowcem.
• Flawonoidy – apigenina, luteolina, diosmina, hesperydyna – wzmacniają działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne.
• Kwasy trójterpenowe – kwas ursolowy i oleanolowy – wykazują działanie przeciwzapalne.
• Garbniki i substancje goryczkowe – wspomagają trawienie i działają ściągająco.

Ta różnorodność składników sprawia, że rozmaryn wykazuje wielokierunkowe działanie – i właśnie dlatego jest składnikiem tak różnych preparatów: od herbat ziołowych po maści rozgrzewające i kosmetyki do włosów.

Na co pomaga rozmaryn? Główne obszary działania

Działanie rozmarynu można podzielić na kilka głównych obszarów, przy czym różne formy surowca – liść, olejek eteryczny i wyciąg z liści – mogą mieć nieco odmienne zastosowania.

Układ pokarmowy i drogi żółciowe

To historycznie najważniejsze zastosowanie rozmarynu. Substancje zawarte w liściach działają spazmolitycznie (rozkurczają mięśnie gładkie przewodu pokarmowego i dróg żółciowych), żółciopędnie (ułatwiają odpływ żółci) i żółciotwórczo (pobudzają jej wydzielanie). W praktyce oznacza to wsparcie przy:

• niestrawności, uczuciu ciężkości i pełności po posiłku
• wzdęciach i odbijaniu
• skurczowych bólach brzucha
• dolegliwościach związanych z pęcherzykiem żółciowym

Rozmaryn pobudza też wydzielanie soków trawiennych, co ułatwia trawienie tłustych potraw. Z tego powodu bywa stosowany jako przyprawa do ciężkostrawnych mięs – i to nie tylko dla smaku.

Drogi moczowe

Wyciągi z liści rozmarynu wykazują działanie moczopędne i rozkurczające na drogi moczowe, co zwiększa wydalanie moczu. Stosuje się je pomocniczo przy łagodnych stanach zapalnych układu moczowego oraz profilaktycznie w kamicy nerkowej.

Bóle mięśni, stawów i krążenie obwodowe

Olejek rozmarynowy stosowany zewnętrznie działa rozgrzewająco, przeciwzapalnie i miejscowo przeciwbólowo. To dlatego znajdziesz go w składzie maści i żeli przeznaczonych do masażu przy bólach mięśniowo-stawowych, stłuczeniach i stanach reumatycznych. Rozmaryn poprawia też krążenie obwodowe – kąpiele z jego dodatkiem są tradycyjnie polecane osobom, którym marzną dłonie i stopy.

Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze

Zarówno olejek rozmarynowy, jak i wyciągi z liści hamują wzrost wielu drobnoustrojów, w tym bakterii Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Proteus vulgaris, Helicobacter pylori, a także grzybów Candida albicans. To działanie wykorzystuje się w kosmetykach antyseptycznych, pastach do zębów, płukankach do jamy ustnej oraz preparatach do pielęgnacji skóry trądzikowej.

Jak dawkować rozmaryn? Formy i zalecane ilości

Europejska organizacja fitoterapeutyczna ESCOP określiła zalecane dawkowanie preparatów z rozmarynu dla dorosłych:

• Suszony liść (napar) – 2–4 g dziennie. Przygotowanie: 1 płaską łyżkę (ok. 2 g) liści zalać szklanką wrzącej wody, naparzać pod przykryciem 15–20 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie.
• Ekstrakt alkoholowy (etanol 45%, stosunek 1:1) – 1,5–3 ml dziennie.
• Nalewka (etanol 70%, stosunek 1:5) – 3–8,5 ml dziennie.
• Kąpiel rozgrzewająca – 50 g suszonych liści zalać 1 litrem wrzącej wody, gotować 10 minut, przecedzić i wlać do wanny. Zaleca się kąpiele 1–2 razy w tygodniu, trwające 10–20 minut.

W aptece rozmaryn dostępny jest w wielu postaciach: jako suszony liść, herbatki ziołowe, krople i płynne wyciągi, kapsułki i tabletki z ekstraktem, a także maści, żele i kosmetyki do stosowania zewnętrznego. Olejek rozmarynowy stosuje się wyłącznie zewnętrznie – do inhalacji, masażu (po rozcieńczeniu w oleju bazowym) lub aromaterapii. Nigdy nie należy go spożywać.

Kto nie powinien stosować rozmarynu? Przeciwwskazania i działania niepożądane

Preparaty z rozmarynem są uznawane za stosunkowo bezpieczne, ale istnieją sytuacje, w których należy ich unikać:

• Ciąża – nie stosować wewnętrznie. Rozmaryn może pobudzać skurcze macicy i nasilać krwawienie miesiączkowe. Stosowanie jako przyprawa w kuchni w małych ilościach jest zazwyczaj uznawane za bezpieczne.
• Karmienie piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania skoncentrowanych preparatów.
• Dzieci poniżej 12. roku życia – nie zaleca się stosowania preparatów ziołowych z rozmarynem.
• Kamica żółciowa i niedrożność dróg żółciowych – działanie żółciopędne rozmarynu może nasilać dolegliwości.
• Choroby wątroby – wymagana ostrożność i nadzór lekarski.
• Nadwrażliwość na rozmaryn – osoby uczulone na rośliny z rodziny jasnotowatych powinny unikać preparatów rozmarynowych.

Kąpiele z rozmarynem są dodatkowo przeciwwskazane przy otwartych ranach, ostrych dermatozach, wysokiej gorączce i poważnych zaburzeniach krążenia.

Możliwe działania niepożądane to przede wszystkim: nudności, wymioty, podrażnienie błon śluzowych jamy ustnej i przewodu pokarmowego (przy stosowaniu dużych dawek wewnętrznie), a przy stosowaniu zewnętrznym – kontaktowe zapalenie skóry, pieczenie i świąd. Karnozol zawarty w liściach może powodować stany zapalne skóry u osób często kontaktujących się z surowcem. Olejek rozmarynowy stosowany w zbyt dużym stężeniu bezpośrednio na skórę może powodować silne podrażnienia – zawsze należy go rozcieńczać.

Interakcje z lekami – na co uważać?

Rozmaryn może wchodzić w interakcje z niektórymi grupami leków. Warto poinformować lekarza lub farmaceutę o stosowaniu preparatów z rozmarynem, jeśli przyjmujesz:

• Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (np. warfaryna, ASA) – rozmaryn może wpływać na krzepliwość krwi i nasilać ryzyko krwawień.
• Leki moczopędne – działanie moczopędne rozmarynu może nasilać efekt tych leków i wpływać na gospodarkę elektrolitową.
• Leki przeciwnadciśnieniowe – rozmaryn, w zależności od preparatu i dawki, może mieć umiarkowany wpływ na ciśnienie tętnicze (zarówno hipertensyjny, jak i hipotensyjny).
• Leki przeciwcukrzycowe – rozmaryn może wpływać na poziom glukozy we krwi.
• Leki przeciwpadaczkowe i metabolizowane przez cytochrom P450 – wymagana ostrożność i monitorowanie skuteczności terapii.

Podsumowanie – jak bezpiecznie korzystać z rozmarynu?

Rozmaryn lekarski, stosowany w zalecanych dawkach, to wartościowy surowiec zielarski o szerokim spektrum działania. Najlepiej udokumentowane i praktycznie wykorzystywane są jego właściwości wspierające trawienie, rozkurczowe na drogi żółciowe i moczowe oraz przeciwzapalne przy zewnętrznym stosowaniu na bóle mięśniowo-stawowe. Przed sięgnięciem po skoncentrowane preparaty – szczególnie olejek eteryczny lub wyciągi alkoholowe – warto sprawdzić, czy nie ma przeciwwskazań. Kobiety w ciąży, karmiące piersią i osoby z chorobami wątroby lub dróg żółciowych powinny unikać preparatów rozmarynowych lub skonsultować ich stosowanie z lekarzem. Olejek rozmarynowy stosuj zawsze rozcieńczony – bezpośredni kontakt ze skórą może powodować podrażnienia. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, poinformuj farmaceutę o stosowaniu rozmarynu, aby uniknąć niepożądanych interakcji.