Kwas gamma-linolenowy

Czym jest kwas gamma-linolenowy i jak działa w organizmie?

Kwas gamma-linolenowy (GLA) to wielonienasycony kwas tłuszczowy z rodziny omega-6 o wzorze C₁₈H₃₀O₂. Organizm wytwarza go z kwasu linolowego (LA) przy udziale enzymu delta-6-desaturazy – jest to reakcja, która może być spowolniona przez wiek, cukrzycę, stres, nadmierne spożycie tłuszczów nasyconych czy niedobory witaminy B6, cynku i magnezu⁸. Właśnie dlatego u wielu osób endogenna produkcja GLA jest niewystarczająca, a suplementacja pozwala ominąć ten ograniczający krok metaboliczny⁹.

Po wchłonięciu z przewodu pokarmowego GLA jest transportowany w chylomikronach do krwiobiegu, a następnie do wątroby i tkanek obwodowych, gdzie ulega elongacji do kwasu dihomo-gamma-linolenowego (DGLA). DGLA wbudowuje się w fosfolipidy błon komórkowych i stanowi substrat do syntezy eikozanoidów. Pod wpływem cyklooksygenaz (COX-1/2) przekształca się głównie w prostaglandynę E1 (PGE1) – jeden z najsilniejszych naturalnych mediatorów przeciwzapalnych – oraz w 15-HETrE (15-hydroksyeikozatrienowy kwas) za pośrednictwem 15-lipooksygenazy¹¹⁰.

Kluczową zaletą tej drogi metabolicznej jest fakt, że aktywność delta-5-desaturazy u ludzi jest ograniczona, dlatego tylko niewielka część DGLA zostaje przekształcona w kwas arachidonowy (AA) – główne źródło prozapalnych eikozanoidów. Suplementacja GLA podnosi poziom DGLA w błonach komórkowych bez istotnego wzrostu AA¹¹. DGLA rywalizuje ponadto z AA o dostęp do enzymów COX i LOX, ograniczając produkcję prozapalnych prostaglandyn E2 i leukotrienów¹².

Skąd pochodzi GLA – naturalne źródła i formy suplementów

W codziennej diecie GLA praktycznie nie występuje w znaczących ilościach. Jego bogatymi źródłami są wyłącznie oleje z nasion określonych roślin: olej z ogórecznika lekarskiego (zawiera ok. 20–26% GLA i jest najzasobniejszym źródłem), olej z czarnej porzeczki oraz olej z wiesiołka²¹³. W aptekach i sklepach z suplementami dostępne są kapsułki żelatynowe oraz miękkie kapsułki (softgel) z tymi olejami, a także preparaty zawierające oczyszczony GLA w wyższych stężeniach¹⁴.

W jakich sytuacjach stosuje się suplementację GLA?

Obszarem z najlepiej udokumentowanymi dowodami klinicznymi jest neuropatia cukrzycowa. W podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu z udziałem 111 pacjentów z łagodną neuropatią w przebiegu cukrzycy typu 1 i 2 przyjmowanie 480 mg GLA/dobę przez 12 miesięcy przyniosło istotną poprawę wszystkich badanych parametrów – progów czucia ciepła i zimna, odruchów ścięgnistych oraz siły mięśniowej. Efekt był wyraźniejszy u osób z dobrze kontrolowaną glikemią³. Mniejsze badanie (22 pacjentów) potwierdziło podobne korzyści przy dawce 360 mg/dobę przez 6 miesięcy³.

W reumatoidalnym zapaleniu stawów (RZS) kilka randomizowanych, kontrolowanych placebo badań wykazało poprawę wskaźników tkliwości i obrzęku stawów przy dawkach 1,4–2,8 g GLA/dobę przez okres do roku. Sugeruje to, że GLA może działać jako powoli działający środek modyfikujący przebieg choroby, a efekty nasilają się przy jednoczesnym stosowaniu kwasu eikozapentaenowego (EPA) z grupy omega-3¹⁶¹⁷.

W zakresie skóry kilka badań kontrolowanych placebo wykazało, że GLA przyjmowany w dawce 360–475 mg/dobę przez 12–16 tygodni zmniejsza przeznaskórkową utratę wody (TEWL), poprawia elastyczność i nawilżenie skóry oraz redukuje zaczerwienienie i łuszczenie się¹⁸. Przy atopowym zapaleniu skóry (AZS) dane są niejednoznaczne – część metaanaliz wskazuje na poprawę w łagodnych postaciach, lecz przeglądy badań nie potwierdzają skuteczności w redukcji świądu i suchości skóry przy umiarkowanym i ciężkim AZS¹⁹²⁰.

Badania wstępne wskazują również na możliwy korzystny wpływ GLA na:

• Objawy PMS i mastalgia cykliczna – niedobór PGE1 związany z obniżoną syntezą GLA może zwiększać wrażliwość na prolaktynę i nasilać dolegliwości przedmiesiączkowe; suplementacja GLA (150–180 mg/dobę) przez 4–6 miesięcy skracała czas trwania objawów w badaniach z grupą kontrolną²¹²².
• Objawy menopauzy – w jednym badaniu przyjmowanie 500–1000 mg GLA/dobę przez minimum 8 tygodni zmniejszało częstość i nasilenie uderzeń gorąca²³.
• Nadciśnienie tętnicze – w randomizowanym, kontrolowanym placebo badaniu u kobiet po menopauzie z nadciśnieniem, przyjmowanie oleju z ogórecznika (zawierającego GLA) przez 6 miesięcy istotnie obniżyło ciśnienie skurczowe i rozkurczowe²⁴.
• Trądzik – 10-tygodniowe stosowanie GLA zmniejszyło liczbę zmian zapalnych i niezapalnych oraz poziom interleukiny-8²⁰.

Dawkowanie GLA – ile i jak długo?

Nie istnieje jedno zalecane dzienne spożycie GLA, ponieważ zapotrzebowanie jest indywidualne i zależy od stanu zdrowia. W badaniach klinicznych stosowano szeroki zakres dawek. Poniższa tabela zestawia najczęściej badane zakresy dawek w poszczególnych wskazaniach:

Dawki do 2,8 g GLA/dobę były dobrze tolerowane w długoterminowych badaniach trwających do roku⁴. Suplement powinien być przyjmowany do posiłku i regularnie przez kilka miesięcy – efekty nie pojawiają się natychmiast, bo DGLA potrzebuje czasu na wbudowanie się w fosfolipidy błon komórkowych²⁵. Aby chronić GLA przed utlenianiem, warto łączyć go z witaminą E²⁵. Połączenie GLA z EPA (omega-3) może wzmacniać efekt przeciwzapalny, ograniczając jednocześnie konwersję DGLA do prozapalnego AA²⁶.

Bezpieczeństwo stosowania GLA – działania niepożądane

GLA jest ogólnie dobrze tolerowany. Najczęstsze działania niepożądane to łagodne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: miękkie stolce, biegunka, odbijanie i wzdęcia – zwłaszcza przy wyższych dawkach⁵. W badaniach na dużych grupach nie stwierdzono istotnych klinicznie działań niepożądanych przy dawkach do 2,8 g/dobę przez rok⁴. Bardzo wysokie dawki (ok. 72 mg/kg masy ciała/dobę) mogą paradoksalnie nasilać agregację płytek krwi, dlatego stosowanie dużych dawek bez nadzoru medycznego jest nieuzasadnione³¹.

Brak jest ustalonych bezpiecznych dawek GLA dla dzieci poniżej 1. roku życia, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz osób z ciężką niewydolnością wątroby lub nerek³². Wczesne doniesienia sugerowały możliwe ryzyko napadów padaczkowych przy wysokich dawkach, jednak późniejsze badania nie potwierdziły tej zależności; mimo to epilepsja jest wymieniana jako przeciwwskazanie w niektórych opracowaniach²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem suplementacji GLA skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• przyjmujesz leki rozrzedzające krew (warfarynę, heparynę, klopidogrel, kwas acetylosalicylowy) lub NLPZ – GLA może nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawień⁶;
• masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub skłonność do siniaków i krwawień³³;
• planujesz zabieg chirurgiczny – odstawiaj GLA co najmniej 2 tygodnie przed operacją⁷;
• chorujesz na epilepsję²⁵;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie³²;
• masz ciężką chorobę wątroby lub nerek³²;
• przyjmujesz leki immunosupresyjne (np. cyklosporynę) lub jesteś w trakcie chemioterapii²⁹.

Skontaktuj się z lekarzem lub przerwij stosowanie suplementu, jeśli po jego włączeniu pojawią się: nieoczekiwane krwawienia lub siniaki, silne dolegliwości żołądkowo-jelitowe lub inne niepokojące objawy.

Jeśli rozważasz suplementację GLA, wybieraj produkty od wiarygodnych producentów i przyjmuj je regularnie przez kilka miesięcy – efekty nie pojawiają się natychmiast. Łączenie GLA z olejem rybim zawierającym EPA może wzmacniać działanie przeciwzapalne i ograniczać ryzyko wzrostu poziomu prozapalnego kwasu arachidonowego. Zawsze informuj swojego lekarza o przyjmowanych suplementach – zwłaszcza jeśli stosujesz leki na receptę.