Statyny na cholesterol: szkodliwość, skutki uboczne i czym je zastąpić

Hipercholesterolemia — czym jest?

Nie ulega wątpliwości, że podwyższony poziom cholesterolu nie jest naszym sprzymierzeńcem w walce o zadowalającą kondycję organizmu. Hipercholesterolemia predysponuje do rozwoju miażdżycy naczyń, chorób serca, a nawet wystąpienia zawału mięśnia sercowego lub udaru niedokrwiennego mózgu [2].

Według wytycznych ESC, czyli Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ang. European Society of Cardiology) nieprawidłową ilość blaszki miażdżycowej rozpoznaje się wtedy, gdy:

• stężenie cholesterolu całkowitego przekracza 190 mg/dl;
• stężenie „złego cholesterolu” LDL (lipoprotein o niskiej gęstości) jest wyższe niż 115 mg/dl [3].

Specjaliści podkreślają jednak, że wymienione parametry należy zestawić z całkowitym ryzykiem sercowo-naczyniowym, które różni się w zależności od stanu zdrowia pacjenta. Przykładowo, u osób należących do tzw. wysokiej grupy ryzyka frakcja LDL nie powinna przekroczyć 100 mg/dl. Z kolei stężenie lipoprotein o niskiej gęstości u pacjentów z bardzo wysokiej grupy ryzyka powinno być niższe niż 70 mg/dl. Jeśli osiągnięcie takiego wyniku jest niemożliwe, konieczne jest dążenie do co najmniej połowicznej redukcji stężenia frakcji LDL [2].

Statyny na receptę — leki pierwszego wyboru?

Choć istnieje kilka grup leków obniżających stężenie cholesterolu we krwi, za najskuteczniejsze uznaje się tzw. statyny. Są to środki, które kompetycyjnie i odwracalnie hamują związek pełniący kluczową rolę w tworzeniu cholesterolu. Mowa o reduktazie HMG-CoA (3-hydroksy-3-metyloglutarylokoenzymie A) — zablokowanie tego enzymu stymuluje rozpad frakcji „złego cholesterolu” i dzięki temu jest on usuwany z osocza krwi.

Szacuje się, że statyny zmniejszają stężenie frakcji LDL o blisko 30-60% oraz redukują stężenie triglicerydów o ok. 20-45%. Co więcej, mają również zdolność do podwyższania stężenia „dobrego cholesterolu”, czyli tzw. frakcji HDL (lipoprotein o wysokiej gęstości) [4]. Wykazano, że statyny działają przeciwzapalnie i przeciwzakrzepowo. Przypuszcza się, że mogą również wywoływać efekt immunomodulujący, jednak dokładny mechanizm działania nie został jeszcze poznany [5].

Wśród przykładowych statyn możemy wyróżnić:

• atorwastatynę (np. Atoris, Sortis, Tulip);
• simwastatynę (np. Zocor, Apo-Simva, Simvasterol);
• rozuwastatynę (np. Crestor, Roswera, Zahron).

Statyny — skutki uboczne

Jednak pomimo licznych zalet statyn, leki te mają także pewne wady, które wynikają z potencjalnych działań niepożądanych. Przewlekłe przyjmowanie tej grupy związków może prowadzić do miopatii objawiającej się bólami mięśniowymi i ogólnym osłabieniem. W skrajnych przypadkach dochodzi do rozpadu mięśni poprzecznie prążkowanych (rabdomiolizy). Ponadto odnotowano rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby występujące u 1-3% pacjentów. Bardziej powszechne są zaś zaburzenia żołądkowo-jelitowe (takie jak bóle brzucha, wzdęcia, nudności, zaparcia czy biegunki), zaburzenia snu oraz bóle głowy [6].

Co zamiast statyn na cholesterol?

Pomimo skuteczności statyn, ich skutki uboczne skłaniają wielu pacjentów do poszukiwania alternatywnych rozwiązań w walce z podwyższonym cholesterolem. Na rynku farmaceutycznym i suplementowym dostępne są naturalne substancje o udokumentowanym działaniu hipolipemizującym, które mogą stanowić wartościową opcję dla osób nietolerujących klasycznych leków. Sprawdźmy, jakie naturalne statyny i inne substancje mogą być pomocne w regulacji profilu lipidowego.

Monakolina K, czyli statyna naturalna

Zbyt wysokie stężenie cholesterolu we krwi pociąga za sobą konieczność zmodyfikowania codziennej diety, a także zastosowania umiarkowanej aktywności fizycznej. Właściwym krokiem jest także wprowadzenie suplementacji. Na aptecznych półkach znajdziemy szereg preparatów zawierających związki pochodzenia naturalnego. Jednym z nich jest monakolina K określana jako lowastatyna. Substancję izoluje się z czerwonego ryżu poddawanego procesowi fermentacji (pod wpływem grzybów z rodzaju Monascus purpureus) [7].

Udowoniono, że wystarczy zaledwie 10 mg monakoliny K dziennie, aby obniżyć stężenie „złego cholesterolu” o ok. 10-20% [8]. Jednak preparaty zawierające tę naturalną statynę (np. Anticholesteran, Armolipid, Profichol Plus, Lipiforma Plus) nie powinny być stosowane przez wszystkich pacjentów, ale głównie tych, którzy są w tzw. grupach niskiego bądź umiarkowanego ryzyka sercowo-naczyniowego. Osoby będące w grupie wysokiego ryzyka mogą przyjmować monakolinę K jedynie wtedy, gdy stężenie frakcji LDL nie przewyższa 100 mg/dl [9,10]. Ostateczną decyzję podejmuje lekarz prowadzący. Warto zaznaczyć, że obecnie dostępne na rynku preparaty zawierają maksymalnie 3 mg monakoliny K w dziennej dawce, zgodnie z rozporządzeniem Komisji Europejskiej z 2022 roku. Zmiana ta została wprowadzona ze względu na potencjalne ryzyko działań niepożądanych podobnych do tych występujących przy statynach syntetycznych, takich jak bóle mięśniowe czy wątrobowe, które zaobserwowano przy wyższych dawkach tego związku [11].

Pomarańcza bergamota

Pochodząca z włoskiej Kalabrii pomarańcza bergamota to nie tylko częsty składnik perfum, ale również doskonałe źródło polifenoli. Brutierydyna, melitydyna, naringina, neohesperydyna czy neoeriocytryna to związki o udokumentowanej skuteczności w walce ze zbyt wysokim stężeniem cholesterolu. W tradycyjnej włoskiej medycynie bergamotkę stosuje się jako remedium na szereg dolegliwości, m.in. infekcje gardła, skóry, dróg moczowych, a nawet gorączkę [12].

Przeprowadzono badania, podczas których testowano skuteczność naringiny i lowastatyny w zwalczaniu wysokiego stężenia cholesterolu. Wyniki okazały się zaskakujące: naringina znacząco obniżyła ilość pasm tłuszczowych i — w przeciwieństwie do lowastatyny — wykazała dodatkowe działanie ochronne na wątrobę [13]. Wysoką efektywność polifenoli tłumaczy się także podobieństwem strukturalnym cząsteczek naringiny i neohesperydyny do statyn [14].

Na podstawie analiz przeprowadzonych na grupie 237 osób szacuje się, że dawka terapeutyczna BPF (ang. Bergamot – derived polyphenolic fraction, czyli frakcje polifenolowe bergamoty) powinna wynosić 500-1000 mg dziennie (np. Berimal Forte, Jarrow Formulas Citrus Bergamot, Bergamil Forte). Po 3 miesiącach kuracji zaobserwowano spadek stężenia cholesterolu całkowitego o 20% (dawka 500 mg) i 30,9% (dawka 1000 mg). Z kolei stężenie „złego cholesterolu” LDL uległo redukcji o 23% i 38,6% przy przyjmowaniu dawek (odpowiednio) 500 i 1000 mg. Naukowcy zaobserwowali również wzrost stężenia „dobrego cholesterolu” HDL o ok. 26-40% [15].

Czy warto stosować naturalne odpowiedniki statyn?

Stosując preparaty z monakoliną K lub bergamotą powinniśmy pamiętać o bezwzględnym przestrzeganiu zaleceń. Przed rozpoczęciem suplementacji warto zasięgnąć porady farmaceuty lub lekarza prowadzącego terapię.

Podsumowanie

Jeśli zmagasz się z hipercholesterolemią, pamiętaj, że statyny, choć są lekami pierwszego wyboru w obniżaniu poziomu cholesterolu, mogą wywoływać skutki uboczne jak bóle mięśniowe czy zaburzenia żołądkowo-jelitowe. Warto rozważyć naturalne alternatywy, takie jak monakolina K (naturalna statyna z czerwonego ryżu) oraz polifenole z bergamoty, które wykazują udokumentowaną skuteczność w regulacji profilu lipidowego, przy czym monakolina K może obniżyć poziom “złego cholesterolu” o 10-20%, a bergamota w dawce 1000 mg – nawet o 38,6%. Przed zastosowaniem jakichkolwiek suplementów, koniecznie skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza jeśli jesteś w grupie wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego. Pamiętaj, że niezależnie od wybranej metody leczenia, kluczowe znaczenie ma modyfikacja diety i wprowadzenie regularnej aktywności fizycznej.