Entonox

Entonox to specjalny gaz medyczny składający się z dwóch równych części: podtlenku azotu (50%) oraz tlenu medycznego (50%). Jest to bezbarwny i bezwonny gaz dostarczany w butlach pod wysokim ciśnieniem (138 lub 170 bar). Produkt ten został stworzony z myślą o szybkim i skutecznym łagodzeniu bólu o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu.

Entonox jest przeznaczony do krótkotrwałego leczenia bólu, gdy potrzebujemy szybkiego początku działania oraz równie szybkiego ustąpienia efektu przeciwbólowego po zakończeniu podawania. Może być stosowany u pacjentów w każdym wieku, z wyjątkiem niemowląt poniżej jednego miesiąca życia.

Lek ten znajduje zastosowanie w różnych sytuacjach medycznych, gdzie występuje ból o charakterze krótkotrwałym – na przykład podczas zabiegów medycznych, stomatologicznych czy w stanach nagłych. Jego zaletą jest to, że działanie przeciwbólowe pojawia się już po 4-5 wdechach i osiąga maksimum w ciągu zaledwie 2-3 minut.

Entonox działa dzięki zawartości podtlenku azotu, który podnosi próg odczuwania bólu spowodowanego różnymi bodźcami. W stężeniu 50% zapewnia on skuteczne działanie przeciwbólowe, a także działa uspokajająco i sedatywnie, choć pacjent pozostaje przytomny i można go łatwo wybudzić. Podczas stosowania leku osoba leczona może odczuwać pewien stopień zmniejszenia kontaktu z otoczeniem, co jest normalnym objawem działania preparatu.

Drugi składnik – tlen w stężeniu 50% (czyli ponad dwukrotnie większym niż w otaczającym nas powietrzu) – zapewnia doskonałe utlenowanie organizmu i optymalne wysycenie hemoglobiny tlenem. To połączenie sprawia, że Entonox jest zarówno bezpieczny, jak i skuteczny w łagodzeniu bólu.

Entonox podawany jest przez wdychanie poprzez maskę twarzową. Co ważne, pacjent sam kontroluje ilość wdychanego gazu – jest to tak zwany system “na żądanie”. Działa to w ten sposób, że pacjent przytrzymuje maskę wokół ust i nosa i oddycha normalnie przez maskę. To naturalne zabezpieczenie sprawia, że ryzyko przedawkowania jest bardzo małe – jeśli pacjent wdycha zbyt dużo gazu i zaczyna tracić świadomość, naturalnie upuszcza maskę i przestaje wdychać preparat.

Leczenie Entonoxem powinno być prowadzone wyłącznie przez wykwalifikowany personel medyczny, który ma dostęp do odpowiedniego sprzętu reanimacyjnego. Podawanie rozpoczyna się krótko przed planowanym zabiegiem wywołującym ból i jest kontynuowane przez cały czas trwania bolesnej procedury. Po zaprzestaniu wdychania, działanie ustępuje szybko – zazwyczaj w ciągu kilku minut.

U dzieci, które są w stanie zrozumieć i wykonać instrukcje dotyczące używania maski, stosuje się taki sam sposób podawania jak u dorosłych. W przypadku młodszych dzieci, które nie potrafią samodzielnie używać maski, może być konieczne zastosowanie ciągłego przepływu gazu pod ścisłym nadzorem personelu medycznego wyszkolonego w zabezpieczaniu dróg oddechowych.

U pacjentów bez czynników ryzyka Entonox może być podawany przez okres do 6 godzin bez konieczności kontrolowania morfologii krwi. Przy dłuższym stosowaniu konieczne jest monitorowanie parametrów hematologicznych, ponieważ podtlenek azotu wpływa na witaminę B12 i metabolizm kwasu foliowego w organizmie.

Istnieją sytuacje, w których stosowanie Entonoxu jest bezwzględnie zabronione. Wynika to z faktu, że podtlenek azotu ma zdolność do dyfuzji (przenikania) do przestrzeni wypełnionych gazem w organizmie, co może powodować ich powiększenie i niebezpieczny wzrost ciśnienia.

Przeciwwskazania związane z obecnością gazu w organizmie:

• Odma opłucnowa (powietrze w jamie opłucnowej wokół płuc) lub odma osierdziowa (powietrze wokół serca).
• Ciężka rozedma płuc (przewlekłe uszkodzenie pęcherzyków płucnych).
• Zatory gazowe (pęcherzyki gazu we krwi).
• Urazy głowy z możliwością obecności gazu.
• Po głębokim nurkowaniu, gdy istnieje ryzyko choroby dekompresyjnej.
• Po operacjach pomostowania naczyń płucnych lub wieńcowych.
• Po niedawnych wstrzyknięciach gazu do oka (np. podczas zabiegów okulistycznych) – do czasu pełnego wchłonięcia gazu.
• Niedrożność przewodu pokarmowego (gdy w jelitach gromadzi się gaz).

Inne ważne przeciwwskazania:

• Niewydolność serca lub zaburzenia czynności serca – istnieje ryzyko dalszego pogorszenia pracy serca.
• Objawy splątania, zaburzenia funkcji poznawczych lub wzmożone ciśnienie wewnątrzczaszkowe – podtlenek azotu może dodatkowo podwyższać ciśnienie w czaszce.
• Ograniczona świadomość lub pogorszona zdolność do współpracy – dodatkowa sedacja może wpływać na naturalne odruchy obronne organizmu.
• Niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego oraz genetyczne zaburzenia związane z metabolizmem tych witamin.
• Urazy twarzy, jeśli stosowanie maski twarzowej byłoby trudne lub niebezpieczne.

Ryzyko sedacji i wpływu na odruchy obronne

Gdy Entonox jest podawany w sposób ciągły (nie “na żądanie” pacjenta), istnieje ryzyko głębokiej sedacji i utraty przytomności. W takiej sytuacji mogą zostać zahamowane naturalne odruchy obronne organizmu, w tym odruchy chroniące drogi oddechowe, co stwarza ryzyko zarzucenia treści żołądkowej i jej aspiracji (wdychania) do płuc.

Interakcje z innymi lekami

Jeśli pacjent przyjmuje inne leki działające na ośrodkowy układ nerwowy – takie jak leki przeciwbólowe z grupy opioidów (np. morfina) lub leki uspokajające z grupy benzodiazepin – jednoczesne podawanie Entonoxu może nasilić efekt sedacji. W takich przypadkach konieczny jest szczególnie uważny nadzór wykwalifikowanego personelu medycznego.

Pacjenci z chorobami płuc

U osób z upośledzoną funkcją oddechową, na przykład z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP), stosowanie Entonoxu wymaga szczególnej ostrożności. Duża zawartość tlenu (50%) może u takich pacjentów spowodować zahamowanie oddechu i wzrost stężenia dwutlenku węgla we krwi.

Hipoksja dyfuzyjna

Po zaprzestaniu podawania Entonoxu podtlenek azotu szybko wydostaje się z krwi do pęcherzyków płucnych. Ten gwałtowny efekt może spowodować przejściowe zmniejszenie stężenia tlenu w pęcherzykach płucnych, co nazywamy hipoksją dyfuzyjną. Dlatego po zakończeniu leczenia zaleca się podawanie czystego tlenu medycznego.

Długotrwałe stosowanie i witamina B12

Podtlenek azotu ma zdolność do inaktywacji (wyłączania działania) witaminy B12, która jest ważnym kofaktorem w procesach tworzenia DNA. Przy długotrwałym lub powtarzanym stosowaniu może to prowadzić do poważnych powikłań:

• Niedokrwistość megaloblastyczna (zaburzenia produkcji czerwonych krwinek).
• Leukopenia (zmniejszenie liczby białych krwinek).
• Mieloneuropatia (uszkodzenie nerwów i rdzenia kręgowego).
• Polineuropatia (uszkodzenie wielu nerwów obwodowych).
• Podostre złożone zwyrodnienie rdzenia kręgowego.

Dlatego przy długotrwałym stosowaniu konieczne jest monitorowanie parametrów krwi i w razie potrzeby uzupełnianie niedoborów witaminy B12 i kwasu foliowego.

Narażenie zawodowe personelu medycznego

Pomieszczenia, w których stosowany jest Entonox, muszą być odpowiednio wentylowane. Wielokrotne narażenie personelu medycznego na podtlenek azotu w niewłaściwie wentylowanych pomieszczeniach może prowadzić do problemów zdrowotnych, w tym potencjalnego zmniejszenia płodności. Dlatego tak ważne jest utrzymywanie stężenia podtlenku azotu w powietrzu poniżej dopuszczalnych norm.

Ryzyko uzależnienia

Wielokrotne podawanie lub narażenie na działanie podtlenku azotu może prowadzić do uzależnienia. Należy zachować szczególną ostrożność u pacjentów, którzy w przeszłości nadużywali substancji odurzających, oraz u personelu medycznego zawodowo narażonego na działanie tego gazu.

Jak każdy lek, Entonox może powodować działania niepożądane, chociaż nie u każdego one wystąpią.

Często występujące działania niepożądane (u 1 do 10 na 100 osób):

• Euforia (stan nadmiernej radości i podniecenia).
• Zawroty głowy.
• Uczucie zmniejszonego kontaktu z otoczeniem, zamroczenie.
• Nudności i wymioty.

Niezbyt często występujące działania niepożądane (u 1 do 10 na 1000 osób):

• Silne zmęczenie.
• Uczucie ciśnienia w uchu środkowym.
• Wzdęcia, zwiększenie ilości gazu w jelitach.

Rzadkie działania niepożądane (u 1 do 10 na 10 000 osób):

• Niedowład kończyn dolnych.

Działania niepożądane o nieznanej częstości:

Po przedłużonym lub powtarzanym stosowaniu mogą wystąpić poważniejsze działania niepożądane:

• Niedokrwistość megaloblastyczna i leukopenia (zaburzenia krwi).
• Psychoza, splątanie, lęk.
• Uzależnienie.
• Ból głowy.
• Mieloneuropatia, neuropatia, podostre zwyrodnienie rdzenia kręgowego (uszkodzenia układu nerwowego).
• Uogólnione napady padaczkowe.
• Depresja oddechowa (spowolnienie oddechu).

Jeśli zauważysz którykolwiek z wymienionych objawów lub jakiekolwiek inne niepokojące objawy, należy natychmiast poinformować o tym personel medyczny nadzorujący leczenie.

Ciąża

Duża liczba danych dotyczących kobiet w ciąży narażonych na jednokrotne podanie podtlenku azotu w pierwszym trymestrze ciąży (ponad 1000 przypadków) wskazuje na brak szkodliwego wpływu na rozwój płodu. Nie stwierdzono również toksyczności dla płodów i noworodków, którą można by przypisać ekspozycji na podtlenek azotu podczas ciąży.

Entonox może być zatem stosowany w okresie ciąży, jeśli jest to klinicznie wskazane. Jednak w rzadkich przypadkach podtlenek azotu może wywołać depresję oddechową u noworodków. Dlatego gdy Entonox jest stosowany w okresie okołoporodowym, noworodki powinny być monitorowane pod kątem zaburzeń oddychania i innych możliwych działań niepożądanych.

Karmienie piersią

Pomimo braku dostępnych danych na temat wydalania podtlenku azotu przez mleko matki, biorąc pod uwagę jego szybką eliminację z organizmu poprzez oddychanie oraz słabą rozpuszczalność we krwi i tkankach, znaczące spożycie leku przez niemowlę wraz z mlekiem jest mało prawdopodobne. Przerwanie karmienia piersią nie jest wymagane po krótkotrwałym użyciu Entonoxu, ale nie powinien być używany w trakcie samego karmienia.

Podtlenek azotu zawarty w Entonoxie wpływa na funkcje poznawcze i psychomotoryczne. Po krótkiej inhalacji jest szybko usuwany z organizmu, a negatywne skutki zazwyczaj ustępują po 20 minutach od zaprzestania podawania leku. Jednak wpływ na możliwości poznawcze może utrzymywać się przez kilka godzin.

Prowadzenie pojazdów i obsługiwanie urządzeń mechanicznych nie jest zalecane przez co najmniej 30 minut po zaprzestaniu podawania Entonoxu i dopóki przeszkolony personel medyczny nie stwierdzi, że pacjent powrócił do pełnej sprawności.

Ponieważ podczas podawania Entonoxu w systemie “na żądanie” wymagany jest udział pacjenta, ryzyko przedawkowania jest bardzo małe. Jeśli pacjent otrzyma zbyt dużo preparatu i zacznie tracić świadomość, naturalnie upuści maskę i przerwie podawanie leku.

Jeśli jednak w czasie stosowania Entonoxu pacjent:

• Wykazuje objawy ograniczenia świadomości.
• Nie odpowiada lub odpowiada nieadekwatnie na polecenia.
• Wykazuje jakiekolwiek inne objawy głębokiej sedacji.

…należy natychmiast zatrzymać podawanie. Pacjent nie powinien otrzymywać Entonoxu do czasu odzyskania pełnej świadomości.

Jeśli u pacjenta pojawi się sinica (niebieskawe zabarwienie skóry), leczenie musi zostać natychmiast przerwane i należy podać czysty tlen medyczny. Może być wymagane wspomaganie wentylacji.

Entonox należy przechowywać w sposób odpowiedzialny i bezpieczny:

• Nie przechowywać w temperaturze poniżej -5°C – przy niższych temperaturach mieszanina gazów może ulec rozdzieleniu, co mogłoby spowodować podanie niebezpiecznej hipooksemicznej (z niewystarczającą ilością tlenu) mieszaniny.
• Jeśli istnieje podejrzenie, że Entonox był przechowywany w zbyt niskiej temperaturze, butle należy przechowywać w pozycji poziomej w temperaturze powyżej +10°C przez co najmniej 48 godzin przed użyciem.
• Przechowywać z dala od materiałów łatwopalnych.
• Nie wystawiać na działanie wysokich temperatur.
• Nie palić w pobliżu butli.
• Używać jedynie w dobrze wentylowanych pomieszczeniach.
• Butle przechowywać w zamkniętym pomieszczeniu przeznaczonym dla gazów medycznych.
• Utrzymywać butlę w czystości i suchą – nie stosować olejów i smarów.
• Upewnić się, że butla nie zostanie przewrócona lub upuszczona.
• Przechowywać i transportować z zamkniętymi zaworami.

Okres ważności produktu wynosi 3 lata.

Entonox dostępny jest w butlach z gazem, które są oznakowane charakterystycznie: ramiona butli są oznaczone biało-niebiesko (symbolizując tlen i podtlenek azotu), a korpus butli jest biały (oznaczenie gazu medycznego).

Produkt jest dostępny w różnych wielkościach butli – zarówno stalowych (ciśnienie napełniania 138 bar), jak i aluminiowych (ciśnienie napełniania 170 bar), o pojemnościach od 2 do 10 litrów. Niektóre butle wyposażone są w zintegrowane regulatory ciśnienia i przepływomierze dla łatwiejszego i bezpieczniejszego stosowania.

Entonox może być używany wyłącznie w celach leczniczych i przez wykwalifikowany personel medyczny. Ważne zasady bezpieczeństwa to:

• Nigdy nie używać olejów i smarów w pobliżu butli i zaworu.
• Obsługiwać zawór i osprzęt czystymi, nienatłuszczonymi rękoma.
• Przed użyciem sprawdzić, czy butle są zapieczętowane.
• Zawór butli otwierać powoli – przynajmniej pół obrotu.
• W przypadku wycieku natychmiast zamknąć zawór.
• Palenie i używanie otwartego ognia w pomieszczeniach, gdzie stosowany jest Entonox, jest surowo zabronione.
• Po wykorzystaniu butli zawór musi zostać zamknięty ręcznie “do oporu”.