Ruszczyk kolczasty

Czym jest ruszczyk kolczasty i skąd pochodzi?

Ruszczyk kolczasty (Ruscus aculeatus L.) to zimozielony krzew dorastający do około 1 metra wysokości, wywodzący się z rejonu Morza Śródziemnego, Azji Mniejszej i Afryki Północnej. Charakteryzuje się sztywnymi, rozgałęzionymi pędami z charakterystycznymi ostro zakończonymi gałęziakami (zmodyfikowanymi łodygami pełniącymi funkcję liści) oraz jaskrawoczerwonymi jagodami, które dojrzewają jesienią i pozostają na roślinie przez całą zimę. Dziś można go spotkać właściwie w całej Europie, także w polskich parkach i ogrodach.

Polska nazwa „myszopłoch” nawiązuje do dawnego zwyczaju układania gałązek ruszczyka w spiżarniach – roślina miała odstraszać myszy. Z kolei angielska nazwa Butcher’s Broom pochodzi od praktyki rzeźników, którzy wiązkami jego sztywnych pędów czyścili stoły po rozbiorze mięsa. Lecznicze właściwości ruszczyka znane są od starożytności – opisywali je m.in. grecki uczony Theophrastus, lekarz Pedanius Dioskurydes i Pliniusz Sekundus.

W lecznictwie nie korzysta się z owoców ani kwiatów, lecz z kłączy zbieranych późną jesienią. To właśnie kłącze (Rusci rhizoma) jest oficjalnym surowcem farmaceutycznym i podstawą wszystkich preparatów z ruszczykiem.

Co zawiera kłącze ruszczyka – skład chemiczny

Za prozdrowotne właściwości ruszczyka odpowiada bogaty skład chemiczny jego kłącza. Najważniejszą grupą związków są saponiny steroidowe, stanowiące 4–6% surowca. Należą do nich:

• Ruskogenina i neoruskogenina – kluczowe substancje wzmacniające i tonizujące naczynia żylne, zmniejszające ich przepuszczalność i działające przeciwzapalnie.
• Ruscyna i ruskozyd – dalsze saponiny wspierające działanie naczyniowe całego ekstraktu.

Oprócz saponin kłącze ruszczyka zawiera:

• Flawonoidy – o działaniu antyoksydacyjnym i ochronnym na ściany naczyń
• Fitosterole (kampesterol, stigmasterol, sitosterol) – wpływające korzystnie na poziom cholesterolu
• Benzofuran, triterpeny, kumaryny i alkaloidy
• Nienasycone kwasy tłuszczowe, olejki eteryczne i związki mineralne

Preparaty standaryzowane – czyli takie, w których producent gwarantuje określoną zawartość substancji czynnych – zazwyczaj podają zawartość ruskogeniny lub sumy saponin. To ważna informacja przy wyborze suplementu, bo decyduje o realnej sile działania produktu.

Na co stosuje się ruszczyk kolczasty?

Ruszczyk to roślina o szerokim spektrum zastosowań w dolegliwościach układu żylnego i limfatycznego. Jego preparaty są polecane przede wszystkim:

• Przy przewlekłej niewydolności żylnej – wyciąg z kłącza poprawia krążenie żylne, redukuje zastój krwi w kończynach dolnych i łagodzi uczucie ciężkich, zmęczonych nóg, ból i napięcie łydek (szczególnie wieczorem i po długim staniu).
• Przy obrzękach nóg – poprzez uszczelnianie naczyń włosowatych i poprawę odpływu żylnego i limfatycznego ruszczyk zmniejsza opuchnięcie kostek i łydek. Wskazany zwłaszcza przy pracy stojącej lub siedzącej.
• Przy hemoroidach – dzięki działaniu obkurczającemu żyły, przeciwzapalnemu i przeciwobrzękowemu ruszczyk łagodzi swędzenie, pieczenie i dyskomfort związany z żylakami odbytu.
• Przy żylakach i „pajączkach” naczyniowych – preparaty z ruszczykiem stosuje się jako wsparcie terapii żylaków kończyn dolnych, zarówno doustnie, jak i miejscowo.
• Pomocniczo przy nocnych skurczach łydek – poprawa funkcji mięśni gładkich naczyń żylnych może łagodzić bolesne kurcze mięśni.
• Pomocniczo przy miażdżycy i podwyższonym cholesterolu – ruszczyk może wspierać obniżanie poziomu frakcji LDL cholesterolu, choć w tym wskazaniu traktowany jest jako uzupełnienie, nie podstawa terapii.

Preparaty z ruszczykiem są szczególnie polecane osobom prowadzącym siedzący lub stojący tryb życia, palaczom papierosów, osobom z nadwagą i o małej aktywności fizycznej.

W jakiej postaci ruszczyk jest dostępny w aptece?

W produktach aptecznych ruszczyk kolczasty dostępny jest w kilku formach. Wyciąg z kłącza ruszczyka kolczastego, wyciąg z korzenia ruszczyka kolczastego, a także liofilizowany wyciąg z korzenia lub kłącza – to najczęściej spotykane formy w standaryzowanych preparatach doustnych. Różnią się metodą przygotowania, ale wszystkie dostarczają aktywnych saponin.

• Kapsułki i tabletki – standaryzowane ekstrakty doustne, często w połączeniu z hesperydyną, witaminą C, diosminą lub wyciągiem z kasztanowca, co wzmacnia ochronne działanie na naczynia.
• Żele, maści i balsamy – do stosowania miejscowego na nogi, żylaki i „pajączki”; maści z ruszczykiem nakłada się 2–3 razy dziennie, nie wolno ich stosować na otwarte rany.
• Czopki doodbytnicze – przy hemoroidach.
• Odwary i nalewki ziołowe – z suszonych kłączy; odwar przygotowuje się gotując rozdrobnione kłącze na małym ogniu przez kilka minut, a następnie odstawiając pod przykryciem.

Kuracja preparatami z ruszczykiem przy przewlekłej niewydolności żylnej powinna trwać co najmniej kilka tygodni – efekty są stopniowe i kumulują się w czasie. Przy hemoroidach leczenie doustne powinno być krótkotrwałe (do tygodnia), a brak szybkiej poprawy wymaga konsultacji lekarskiej.

Jakie działania niepożądane może powodować ruszczyk?

Ruszczyk kolczasty jest ogólnie dobrze tolerowany, jednak jak każdy preparat roślinny może wywoływać działania niepożądane. Najczęściej zgłaszane to:

• Dolegliwości żołądkowo-jelitowe – biegunka, ból brzucha, nudności, niestrawność (szczególnie przy stosowaniu doustnym)
• Nadmierne pocenie się
• Skurcze mięśni łydek (opisywane w badaniach, ale zdarzały się też przy placebo)
• Bóle głowy lub uczucie napięcia – związane z działaniem naczyniozwężającym
• Reakcje alergiczne skóry – przy stosowaniu miejscowym mogą pojawić się kontaktowe zapalenie skóry, wysypka lub świąd; objawy te ustępują po odstawieniu preparatu

W przypadku wystąpienia biegunki należy przerwać stosowanie preparatu. Jeśli pojawi się nagły obrzęk jednej kończyny, ból w klatce piersiowej, duszność lub znaczny wzrost ciśnienia – to sygnał, by niezwłocznie skonsultować się z lekarzem, bo mogą to być objawy wymagające pilnej diagnostyki.

Ruszczyk w kosmetyce – na cerę naczynkową i cellulit

Wyciąg z ruszczyka kolczastego to ceniony składnik kosmetyków, szczególnie przeznaczonych do cery naczynkowej, wrażliwej i z tendencją do rumienia lub trądziku różowatego. Ruskogenina działa tu wielokierunkowo: zmniejsza przepuszczalność naczyń, łagodzi zaczerwienienia i obrzęki (np. pod oczami), hamuje enzymy rozkładające elastynę i wykazuje działanie przeciwzapalne oraz antyhistaminowe.

Ekstrakt wodno-glicerynowy z ruszczyka znajdziesz w:

• Kremach i serum do cery naczynkowej – redukują widoczność „pajączków” i rumień
• Kosmetykach pod oczy – łagodzą opuchnięcia i poprawiają mikrokrążenie
• Balsamach i żelach antycellulitowych – pobudzają mikrokrążenie i ułatwiają odpływ limfy
• Preparatach do skóry głowy – pomocniczo przy tendencji do przerzedzania włosów, poprzez poprawę mikrokrążenia

W kosmetykach ruszczyk dobrze łączy się z witaminą C, kwasem hialuronowym i hydrolatami, wzmacniając działanie ochronne na naczynia.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o ruszczyku kolczastym?

Ruszczyk kolczasty to roślina naczyniowa o wielokierunkowym działaniu – wzmacnia i uszczelnia żyły, zmniejsza obrzęki, poprawia mikrokrążenie i działa przeciwzapalnie. Najlepiej sprawdza się przy uczuciu ciężkich nóg, obrzękach kostek, hemoroidach i jako wsparcie przy przewlekłej niewydolności żylnej. Aby odczuć efekt, trzeba stosować go regularnie przez co najmniej kilka tygodni. Efekty ruszczyk wzmacnia, łącząc go ze zdrowym stylem życia: unikaniem długotrwałego stania i siedzenia, odpoczynkiem z uniesionymi nogami i umiarkowaną aktywnością fizyczną. Przed włączeniem preparatu doustnego koniecznie sprawdź, czy nie masz nadciśnienia, przerostu prostaty lub chorób sercowo-naczyniowych – w tych przypadkach decyzję o stosowaniu warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.