Lacticaseibacillus rhamnosus

Co to jest Lacticaseibacillus rhamnosus i skąd pochodzi?

Lacticaseibacillus rhamnosus to gram-dodatnia, pałeczkowata bakteria probiotyczna, naturalnie obecna w jelitach, jamie ustnej i pochwie człowieka, a także w fermentowanych produktach spożywczych, takich jak jogurt¹⁰. Nazwa zmieniła się w 2020 roku – wcześniej bakteria była klasyfikowana jako Lactobacillus rhamnosus, dlatego na etykietach suplementów i w starszej literaturze naukowej możesz spotkać obie nazwy¹¹.

Najlepiej przebadanym szczepem jest L. rhamnosus GG (LGG) – litery GG pochodzą od nazwisk odkrywców, profesorów Gorbacha i Goldina, którzy wyizolowali go z ludzkiego jelita w 1983 roku¹². Od 1990 roku szczep ten jest stosowany w żywności i suplementach diety na całym świecie¹³. Opisano go w ponad 2000 publikacjach naukowych, w tym ponad 300 badaniach klinicznych z udziałem ludzi¹.

Warto pamiętać, że gatunek L. rhamnosus obejmuje wiele różnych szczepów – LGG, GR-1, CLR2, HA-114 i inne. Każdy z nich ma własny profil badań i udokumentowanych właściwości. Wyniki uzyskane dla jednego szczepu nie przenoszą się automatycznie na pozostałe⁹.

Jak Lacticaseibacillus rhamnosus działa w organizmie?

L. rhamnosus działa wielokierunkowo – przyczepia się do śluzówki jelita, wzmacnia barierę jelitową, hamuje patogeny i moduluje układ odpornościowy¹⁴. Kluczem do jego skuteczności jest zdolność do przeżycia w kwaśnym środowisku żołądka i w obecności żółci, co pozwala mu dotrzeć żywy do jelita cienkiego i grubego¹⁵.

Przyczepianie do śluzówki jelita odbywa się za pośrednictwem fimbrii (pili) – długich, włosowatych wyrostków zakodowanych przez gen spaCBA. Dzięki nim LGG wiąże się z glikoproteinami śluzu jelitowego i może utrzymywać się w przewodzie pokarmowym przez co najmniej tydzień u dorosłych i do dwóch tygodni u noworodków¹⁶. Ta silna adhezja jest punktem wyjścia dla dalszych działań probiotyku.

Bakteria wzmacnia barierę jelitową na dwa sposoby. Po pierwsze, naprawia uszkodzone połączenia ścisłe (tight junctions) między komórkami nabłonka, zmniejszając przepuszczalność jelita dla toksyn i patogenów¹⁷. Po drugie, wydzielane białka Msp1 i Msp2 aktywują szlak Akt (kinazy białkowej B) i hamują kinazy MAP, stymulując wzrost komórek nabłonkowych i chroniąc je przed apoptozą wywołaną przez cytokiny zapalne¹⁸.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe L. rhamnosus obejmuje produkcję kwasu mlekowego, który obniża pH środowiska jelitowego, oraz bakteriocyn – białek hamujących wzrost i adhezję takich patogenów jak Salmonella, Shigella, Escherichia coli i Clostridium difficile¹⁹²⁰. Bakteria wytwarza też biosurfaktanty zaburzające biofilmy patogenów, co utrudnia im przyczepianie się do nabłonka jelitowego i pochwowego²¹.

Na poziomie układu odpornościowego L. rhamnosus obniża stężenie prozapalnych interleukin produkowanych przez makrofagi, a jednocześnie zwiększa liczbę i aktywność limfocytów B²². Białko HM0539 wydzielane przez LGG hamuje szlak sygnałowy TLR4/MyD88/NF-κB w tkance jelita grubego, co przekłada się na działanie przeciwzapalne²³.

Kiedy stosowanie L. rhamnosus ma najsilniejsze dowody naukowe?

Najsilniejsze dowody dotyczą zapobiegania biegunce poantybiotykowej. Metaanaliza 12 randomizowanych badań kontrolowanych (łącznie 1499 uczestników) wykazała, że LGG zmniejsza ryzyko biegunki poantybiotykowej z 22,4% do 12,3% (współczynnik ryzyka RR = 0,49; 95% CI 0,29–0,83; NNT = 9), co oznacza, że na każde 9 osób stosujących probiotyk jedna uniknie biegunki³.

W przypadku ostrego zapalenia żołądka i jelit u dzieci (w tym rotawirusowego) wysokie dawki LGG rzędu 10¹⁰ CFU dziennie skracały czas trwania biegunki średnio o 31 godzin i zmniejszały częstość epizodów³. Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) rekomenduje L. rhamnosus jako postępowanie wspomagające w ostrym nieżycie żołądka i jelit u zdrowych niemowląt i dzieci⁴.

Inne obszary z klinicznie udokumentowanymi korzyściami obejmują:

• Atopowe zapalenie skóry (AZS) i alergie u niemowląt: podawanie LGG matce w czasie ciąży lub karmienia piersią albo bezpośrednio niemowlęciu może zmniejszać ryzyko wyprysku i innych schorzeń atopowych (astmy, kataru alergicznego)²⁴. Podawanie LGG okołoporodowo zmniejszało częstość chorób alergicznych w 2. roku życia (OR = 0,62)²⁵.
• Biegunka związana z chemioterapią: u 150 pacjentów z rakiem jelita grubego leczonych 5-fluorouracylem, LGG w dawce 6 × 10⁹ CFU dwa razy dziennie zmniejszył częstość ciężkiej biegunki (stopień 3–4) z 37% do 22% oraz liczbę hospitalizacji z powodu toksyczności jelitowej²⁶.
• Profilaktyka próchnicy zębów u dzieci: w badaniu z udziałem 594 dzieci (1–6 lat) pijących mleko z LGG przez 7 miesięcy ryzyko próchnicy zmniejszyło się istotnie (OR = 0,56; 95% CI 0,36–0,88)²⁷.
• Wspomaganie odpowiedzi na szczepionki: LGG w dawce 10¹⁰ CFU zwiększał odpowiedź przeciwciał IgG i IgA swoistych dla polio oraz poprawiał ochronę przed szczepem H3N2 grypy²⁸.
• Zdrowie pochwy: szczep GR-1 (często łączony z L. reuteri RC-14) wpływa na ekspresję genów komórek pochwy związanych z aktywnością przeciwdrobnoustrojową i wykazuje obiecujące działanie w dysbiozie pochwy²⁹.
• Biegunka podróżnych: LGG wiązał się ze zmniejszoną częstością ostrej biegunki podczas podróży do obszarów wysokiego ryzyka³⁰.

W jakich dawkach stosuje się L. rhamnosus?

Dawkowanie zależy od wskazania i szczepu. W badaniach u dorosłych stosowano najczęściej dawki od 1 do 20 miliardów CFU (jednostek tworzących kolonie) dziennie, zazwyczaj przez okres do 6 miesięcy⁵. U dzieci dawkowanie jest indywidualne i powinno być dostosowane do konkretnego wskazania oraz wieku – skonsultuj je z lekarzem lub farmaceutą.

Jeśli przyjmujesz antybiotyk, zachowaj co najmniej 2 godziny odstępu między dawką antybiotyku a probiotykiem. Antybiotyki mogą niszczyć bakterie probiotyczne, zmniejszając skuteczność suplementacji⁶.

Bezpieczeństwo i działania niepożądane L. rhamnosus

L. rhamnosus jest ogólnie uznawany za bezpieczny dla zdrowych dorosłych, dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią. Szczep LGG posiada europejski status QPS (Qualified Presumption of Safety) oraz amerykański status GRAS (Generally Recognized As Safe)². Jest stosowany w żywności i suplementach diety na całym świecie od 1990 roku bez odnotowanych poważnych działań niepożądanych w populacji ogólnej¹³.

Najczęstsze działania niepożądane to przemijające wzdęcia lub nadmierne wydzielanie gazów jelitowych, szczególnie na początku stosowania⁷. Są one łagodne i zazwyczaj ustępują samoistnie po kilku dniach.

Poważniejsze działania niepożądane są rzadkie i dotyczą głównie określonych grup ryzyka. U osób z poważnie osłabionym układem odpornościowym (np. w trakcie chemioterapii immunosupresyjnej, po przeszczepach narządów, z AIDS) opisywano sporadyczne przypadki bakteriemii (zakażenia krwi) i zapalenia wsierdzia wywołanych przez L. rhamnosus⁸³¹. Osoby z ciężkimi chorobami przewodu pokarmowego – takimi jak zespół krótkiego jelita czy nieswoiste zapalenia jelit w zaostrzeniu – mogą być narażone na zwiększone ryzyko translokacji bakteryjnej⁸.

Stosowanie L. rhamnosus jest uważane za bezpieczne w ciąży i podczas karmienia piersią, choć pojawiały się pojedyncze doniesienia o możliwym związku z podwyższonym ryzykiem nadciśnienia u niektórych pacjentek – dlatego kobiety w ciąży powinny skonsultować się z lekarzem przed rozpoczęciem suplementacji³².

Co jeszcze bada się w kontekście L. rhamnosus?

Poza dobrze udokumentowanymi wskazaniami jelitowymi, trwają badania nad nowymi obszarami zastosowań. Wyniki są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach.

W randomizowanym badaniu klinicznym (200 dorosłych w wieku 52–75 lat, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo) suplementacja LGG w dawce 10¹⁰ CFU dziennie przez 3 miesiące wiązała się z istotną poprawą wyników neuropsychologicznych u osób z wyjściowymi zaburzeniami funkcji poznawczych (wzrost punktacji o ok. 9 punktów vs. 4,7 punktów w grupie placebo; p = 0,03). U osób bez zaburzeń poznawczych efektu nie zaobserwowano³³³⁴. Autorzy wskazują na możliwy mechanizm osi jelito–mózg, obejmujący redukcję stanu zapalnego i wzrost czynnika neurotroficznego BDNF³⁵.

Badania sugerują też potencjalną rolę L. rhamnosus w kontroli masy ciała i metabolizmie – szczep HA-114 poprawiał zachowania żywieniowe i czynniki nastroju u dorosłych z nadwagą w trakcie programu odchudzającego³⁶. W badaniu z udziałem 200 zdrowych dorosłych LGG w dawce 10⁹ CFU przez 90 dni pomagał utrzymać stabilny poziom HbA1c, podczas gdy w grupie placebo wskaźnik ten wzrósł³⁷. To wstępne dane, które wymagają potwierdzenia w większych próbach.

Badania nad ADHD i zespołem Aspergera dostarczyły intrygujących wyników: podawanie LGG (10⁹ CFU dziennie) matkom 4 tygodnie przed porodem i niemowlętom przez pierwsze 6 miesięcy życia wiązało się ze znacznie niższym odsetkiem rozpoznań ADHD i AS w wieku 13 lat (0% vs. 17,1%; p = 0,008) – to jednak pojedyncze badanie wymagające replikacji³⁸.

Badania laboratoryjne (na myszach) pokazują, że LGG produkuje formylowane peptydy sygnalizujące przez receptor FPR1 na neuronach jelitowych, przyspieszając motorykę przewodu pokarmowego³⁹. To mechanizm potencjalnie istotny w zaparciach, jednak kliniczne zastosowanie u ludzi wymaga dalszych badań.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

W większości przypadków probiotyki z L. rhamnosus można stosować bezpiecznie bez konsultacji lekarskiej. Są jednak sytuacje, w których rozmowa ze specjalistą jest niezbędna:

• Osłabiony układ odpornościowy – chemioterapia, leki immunosupresyjne po przeszczepie narządu, zakażenie HIV/AIDS, wrodzone niedobory odporności. W tych przypadkach opisywano rzadkie, ale poważne zakażenia krwi wywołane przez bakterie probiotyczne⁸³¹.
• Ciężkie choroby przewodu pokarmowego – zespół krótkiego jelita, aktywne nieswoiste zapalenie jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) – ryzyko translokacji bakterii przez uszkodzoną błonę śluzową może być wyższe⁸.
• Ciąża – ogólnie uważana za bezpieczną, jednak ze względu na pojedyncze doniesienia o możliwym wpływie na ciśnienie krwi warto omówić suplementację z lekarzem prowadzącym³².
• Wcześniactwo – u noworodków urodzonych przedwcześnie decyzję o stosowaniu probiotyków zawsze powinien podejmować neonatolog.
• Objawy alarmowe w trakcie stosowania – gorączka, dreszcze, nasilone bóle brzucha, krew w stolcu, pogorszenie stanu ogólnego – przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem.
• Brak poprawy – jeśli biegunka lub inne objawy jelitowe utrzymują się mimo kilku dni stosowania probiotyku, zgłoś się do lekarza.

Lacticaseibacillus rhamnosus, zwłaszcza szczep LGG, to jeden z najlepiej przebadanych i najbezpieczniejszych probiotyków dostępnych w aptece. Najsilniejsze dowody dotyczą zapobiegania biegunce poantybiotykowej i leczenia ostrego nieżytu żołądka i jelit u dzieci. Przyjmując probiotyk razem z antybiotykiem, pamiętaj o zachowaniu co najmniej 2-godzinnej przerwy między dawkami. Sprawdź oznaczenie szczepu na etykiecie – litery i cyfry po nazwie gatunkowej mają realne znaczenie kliniczne. W razie wątpliwości zapytaj farmaceutę lub lekarza o preparat najlepiej dopasowany do Twojej sytuacji.