Wiesiołek dwuletni

Czym jest olej z wiesiołka dwuletniego i co zawiera?

Olej z wiesiołka dwuletniego (Oenothera biennis) pochodzi z nasion tej rośliny i jest tłoczony na zimno lub ekstrahowany rozpuszczalnikami. Jego skład zdominowany jest przez niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe omega-6: kwas linolowy stanowi ok. 70–74% całego profilu kwasów tłuszczowych, a kwas gamma-linolenowy (GLA) – 8–10%¹. W mniejszych ilościach obecne są też kwas oleinowy, palmitynowy i stearynowy⁷.

Poza kwasami tłuszczowymi olej zawiera inne substancje biologicznie czynne: tokoferole (witaminę E), fitosterole, kwasy fenolowe (m.in. kawowy, wanilinowy, galusowy) oraz triterpeny¹. Wszystkie te składniki mogą wspólnie przyczyniać się do właściwości antyoksydacyjnych i przeciwzapalnych oleju. Olej jest wrażliwy na utlenianie – z tego powodu preparaty powinny być przechowywane w szczelnie zamkniętych, ciemnych pojemnikach, najlepiej w chłodnym miejscu⁴.

Jak działa GLA – mechanizm przeciwzapalny

Kwas gamma-linolenowy (GLA) to kluczowy składnik czynny oleju z wiesiołka. W organizmie ulega on przemianie do kwasu dihomo-gamma-linolenowego (DGLA), który jest bezpośrednim prekursorem prostaglandyny E1 – substancji o działaniu przeciwzapalnym, immunomodulującym i rozszerzającym naczynia krwionośne². To właśnie przez ten szlak metaboliczny GLA może wpływać na procesy zapalne, krzepnięcie krwi i regulację hormonalną.

Część osób ma ograniczoną zdolność do przekształcania kwasu linolowego (powszechnie dostępnego w diecie) w GLA. Dotyczy to m.in. niektórych chorych na atopowe zapalenie skóry, cukrzycę czy osoby w starszym wieku. W takich przypadkach suplementacja GLA bezpośrednio z oleju z wiesiołka może uzupełniać ten niedobór⁸. Olej wykazuje również właściwości antyagregacyjne (hamuje zlepianie płytek krwi) poprzez zmniejszenie syntezy tromboksanu B2⁹.

Przy jakich dolegliwościach stosuje się olej z wiesiołka?

Olej z wiesiołka jest stosowany w wielu różnych sytuacjach klinicznych, jednak trzeba wyraźnie powiedzieć: aktualne dowody naukowe nie potwierdzają jednoznacznie skuteczności w żadnym z powszechnie wymienianych wskazań³. Poniżej omówiono obszary, w których przeprowadzono najwięcej badań.

Objawy menopauzy i PMS. Kilka małych badań sugeruje, że olej z wiesiołka może łagodzić intensywność uderzeń gorąca i nocnych potów u kobiet w menopauzie¹¹¹². W jednym badaniu z udziałem 56 kobiet przyjmowanie oleju przez 6 tygodni zmniejszyło intensywność uderzeń gorąca i poprawiło jakość życia. Wyniki dotyczące PMS są niespójne: niektóre przeglądy wskazują na zmniejszenie nasilenia objawów przy dawce 1,5 g/dobę przez 3 miesiące, inne nie wykazują różnicy od placebo¹³¹⁴.

Atopowe zapalenie skóry i inne choroby skóry. Wyniki badań są mieszane. Mniejsze próby kliniczne sugerowały redukcję świądu i nasilenia zmian skórnych, jednak przegląd systematyczny Cochrane z 2013 roku nie potwierdził przewagi oleju z wiesiołka nad placebo w leczeniu egzemy¹⁵¹⁶. Brytyjska agencja lekowa wycofała zezwolenie na stosowanie oleju z wiesiołka w atopowym zapaleniu skóry właśnie z powodu niewystarczających dowodów skuteczności¹⁶.

Reumatoidalne zapalenie stawów. W jednym badaniu z udziałem 49 pacjentów przyjmujących 6 g oleju dziennie (zawierającego ok. 540 mg GLA) przez 12 miesięcy, 94% uczestników zgłosiło poprawę w zakresie bólu i porannej sztywności – w porównaniu z 30% w grupie placebo. Jednak objawy powracały po zakończeniu suplementacji, co sugeruje brak wpływu na długoterminową aktywność choroby¹⁷. Wyniki pozostałych badań są niejednoznaczne.

Neuropatia cukrzycowa. Wstępne dane wskazują, że dawka 360–480 mg GLA dziennie przez 6–12 miesięcy może poprawiać funkcję nerwów i zmniejszać dolegliwości bólowe w neuropatii obwodowej¹⁸¹⁹. Należy jednak zaznaczyć, że kluczowe badania w tej dziedzinie były później kwestionowane metodologicznie, co utrudnia jednoznaczną ocenę¹⁹.

Profil lipidowy. Przegląd sześciu badań sugeruje, że olej z wiesiołka może obniżać poziom trójglicerydów i podwyższać stężenie cholesterolu HDL u osób z dyslipidemią przy dawce co najmniej 4 g dziennie²⁰. Inne badania nie potwierdzają tych efektów.

Zdrowie kości. W jednym kontrolowanym badaniu trwającym 3 lata, kobiety przyjmujące 6 g oleju z wiesiołka i oleju rybiego łącznie z 600 mg wapnia nie traciły masy kostnej przez pierwsze 18 miesięcy, a w kolejnych 18 miesiącach zanotowały wzrost gęstości mineralnej kości kręgosłupa o 3,1%²¹. Wyniki innych badań w tym obszarze są jednak mieszane²².

Dawkowanie i dostępne formy oleju z wiesiołka

Olej z wiesiołka dostępny jest w kapsułkach (miękkich żelowych) lub w postaci płynnej. Nie ustalono dotąd optymalnego dawkowania dla żadnego ze wskazań⁴. W badaniach klinicznych stosowano bardzo różne dawki:

Typowe suplementy dostępne na rynku zawierają 500–1300 mg oleju w jednej kapsułce, co odpowiada ok. 45–100 mg GLA. Europejska Agencja Leków wskazuje, że dzieci poniżej 12. roku życia nie powinny stosować oleju z wiesiołka²³. Preparat najlepiej przyjmować z posiłkiem. Efekty suplementacji mogą być widoczne dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach regularnego stosowania²⁴.

Działania niepożądane – czego można się spodziewać?

Olej z wiesiołka jest ogólnie dobrze tolerowany przez dorosłych przy krótkotrwałym stosowaniu do 6 g na dobę²⁷. Najczęstsze działania niepożądane obejmują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego i bóle głowy. U nielicznych osób mogą wystąpić reakcje skórne.

• Nudności, niestrawność, bóle brzucha, wzdęcia, biegunka²⁸
• Bóle głowy²⁸
• Wysypka skórna lub nasilenie trądziku (obserwowane w badaniach obserwacyjnych)²⁸
• Rzadko: ciężkie reakcje alergiczne (trudności z oddychaniem, obrzęk twarzy lub gardła, pokrzywka)²⁹

Istnieją pojedyncze opisy przypadków lipoidowego zapalenia płuc u osoby długotrwale stosującej olej z wiesiołka – jako skutek aspiracji cząsteczek lipidów do dróg oddechowych³⁰. To rzadkie powikłanie, ale warto o nim wiedzieć.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem suplementacji olejem z wiesiołka skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (warfaryna, heparyna, klopidogrel, aspiryna) – ryzyko nasilonego krwawienia²⁵
• Chorujesz na epilepsję lub masz historię drgawek – olej z wiesiołka może obniżać próg drgawkowy³¹³²
• Leczysz się fenotiazynamI (leki przeciwpsychotyczne) – zwiększone ryzyko drgawek²⁵
• Przyjmujesz leki antyretrowirusowe (lopinawir/rytonawir) lub leki metabolizowane przez enzymy CYP2C9/CYP3A4²⁶
• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub planujesz zabieg chirurgiczny – zaleca się odstawienie oleju z wiesiołka co najmniej 2 tygodnie przed operacją³¹
• Masz nowotwór hormonozależny – niektóre preparaty mogą zawierać fitosterole i fitoestrogeny; sama substancja nie wykazuje aktywności estrogenowej, ale zachowaj ostrożność³³
• Jesteś w ciąży – stosowanie oleju z wiesiołka w ciąży nie jest zalecane; odnotowano przypadki powikłań porodowych, przedwczesnego pęknięcia błon płodowych i nieprawidłowego przebiegu porodu⁶³⁴
• Karmisz piersią – suplementacja zwiększa zawartość GLA w mleku matki; brak danych o długoterminowym bezpieczeństwie dla niemowlęcia³⁴
• Jesteś dzieckiem poniżej 12. roku życia – nie stosuj bez konsultacji lekarskiej²³

Jeśli podczas stosowania oleju z wiesiołka zauważysz nasilone krwawienia (np. przedłużające się krwawienie z ran, siniaki bez urazów), drgawki, silną reakcję alergiczną lub znaczące pogorszenie samopoczucia – przerwij suplementację i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.

Olej z wiesiołka to suplement o interesującym profilu kwasów tłuszczowych i wieloletniej tradycji stosowania, jednak aktualne dowody naukowe są niewystarczające, by jednoznacznie polecić go w konkretnym wskazaniu. Jeśli rozważasz jego stosowanie, wybieraj preparaty od sprawdzonych producentów, tłoczone na zimno, i przechowuj je z dala od światła i ciepła. Zacznij od niższych dawek (500–1000 mg/dobę) i obserwuj reakcję organizmu – efekty, jeśli wystąpią, mogą być widoczne dopiero po kilku tygodniach. Zawsze informuj lekarza o przyjmowanych suplementach, zwłaszcza jeśli jesteś na stałej farmakoterapii.