Sam fakt, że leki mogą współoddziaływać z pożywieniem, nie oznacza jeszcze nic złego i wcale nie trzeba się tego z góry obawiać. Takie interakcje faktycznie mogą być szkodliwe, jednak nierzadko niosą ze sobą również korzyści zdrowotne. Wynikiem interakcji leku z pokarmem może być między innymi:

  • wzmocnione działanie leku — nie jest ono groźne, niemniej taka sytuacja wymaga wówczas modyfikacji dawki;
  • brak efektu terapeutycznego — wynika to głównie z dwóch rzeczy: przyspieszonej eliminacji leku z organizmu (wówczas związek ten za krótko przebywa we krwi i „nie zdąży” zadziałać) albo zmniejszonej biodostępności, gdy ograniczone jest wchłanianie leku;
  • podwyższone ryzyko wystąpienia działań niepożądanych — w wyniku bezpośredniej interakcji lek-pokarm bądź w efekcie podwyższonego stężenia leku we krwi;
  • niwelowanie efektów ubocznych — dzieje się to na skutek ochronnego działania składników pożywienia.

Jak widać powyżej, interakcje leków z pokarmem mogą mieć dwojaką postać. Wszystko zależy od właściwości danego związku aktywnego oraz od ilości i rodzaju składników pokarmowych [1].

Jakie składniki pokarmowe wchodzą w interakcje?

Wiele leków powinno przyjmować się z posiłkiem. Jest to zamierzony zabieg, mający na celu m.in. ograniczenie dyskomfortu ze strony układu pokarmowego bądź osiągnięcie kinetyki uwalniania wydłużonej w czasie (dotyczy to głównie leków o przedłużonym uwalnianiu). Wynika z tego, że niektóre interakcje leków z pożywieniem są wręcz pożądane. Składnikami, które mogą współoddziaływać z substancjami czynnymi, są:

REKLAMA
REKLAMA
  • składniki mineralne oraz witaminy;
  • błonnik;
  • białko, tłuszcze i węglowodany;
  • napoje alkoholowe;
  • soki owocowe [1].

Jak leki wpływają na wchłanianie substancji pokarmowych?

Niezaprzeczalnym faktem jest to, że pokarm może wpływać na losy leku w naszym organizmie. Tymczasem sytuację można również odwrócić — przyjmowane przez nas leki mogą także wpływać na wchłanianie i metabolizm substancji pokarmowych, w tym mikroelementów i witamin, a także na polekowe zaburzenia elektrolitowe, a nawet na łaknienie i ogólny stan odżywienia pacjentów.

Powszechnie stosowane leki, takie jak inhibitory pompy protonowej, diuretyki, leki przeczyszczające oraz leki zobojętniające stosowane przez długi czas i w dużych dawkach mogą powodować zaburzenia równowagi elektrolitowej. Objawiają się one między innymi:

  • nudnościami i wymiotami;
  • suchością w ustach i nasilonym pragnieniem;
  • osłabieniem, sennością i dezorientacją;
  • bólami i kurczami mięśni;
  • niedociśnieniem i zaburzeniem rytmu serca;
  • niepokojem ruchowym i drgawkami [2].

Na co zwrócić uwagę, stosując inhibitory pompy protonowej (IPP)?

Inhibitory pompu protonowej występują m.in. pod następującymi nazwami handlowymi: IPP, Omeprazol, Pantoprazol, Helicid, Helides, Controloc, Contix, Anesteloc. Stosowanie tego typu leków zmniejsza wchłanianie makro- i mikroelementów z pożywienia — zwłaszcza jonów magnezu, wapnia oraz żelaza. Przez to, że leki te zmieniają pH panujące w żołądku, niektóre pierwiastki, które dostarczamy do organizmu wraz z pożywieniem, nie mają szans się wchłonąć. U pacjentów przyjmujących IPP przez co najmniej 3 miesiące może dojść do hipomagnezemii, czyli do zbyt niskiego poziomu magnezu we krwi. Objawia się ona przewlekłym uczuciem zmęczenia, majaczeniem, drgawkami oraz zawrotami głowy. Dodatkowo inhibitory pompy protonowej, obniżając wchłanianie wapnia z diety, zwiększają ryzyko złamań kości, zwłaszcza u starszych osób. Wszystkie preparaty IPP dostępne bez recepty powinny być stosowane maksymalnie przez dwa tygodnie i nie częściej niż 3 razy w roku. Wszyscy pacjenci, którzy obarczeni są podwyższonym ryzykiem osteoporozy, powinni być dokładnie monitorowani [1,3].

Wpływ diuretyków na równowagę elektrolitową

Diuretyki to leki moczopędne, stosowane często w terapii nadciśnienia tętniczego (Czytaj także: 6 mitów dotyczących nadciśnienia). Można wśród nich wyróżnić diuretyki pętlowe (Furosemidum Polfarmex, Furosemidum Polpharma, Toramide, Diured, Torsemed) oraz tiazydowe (Diuresin SR, Hydrochlorothiazidum Polpharma, Indapen SR, Tertensif SR), które różnią się mechanizmem działania i potencjalnymi efektami niepożądanymi. Obie grupy powodują hiponatremię (obniżony poziom sodu we krwi), hipokaliemię (obniżony poziom potasu we krwi) oraz hipomagnezemię (obniżony poziom magnezu we krwi). Mówiąc kolokwialnie, diuretyki te „wypłukują” cenne mikro- i makroelementy z naszego organizmu. Podczas przyjmowania tej grupy leków, pacjenci powinni badać poziom elektrolitów w surowicy. Co więcej, zaleca się przyjmowanie zwiększonej ilości płynów w ciągu dnia [1,4-5]. Istnieje również trzecia grupa diuretyków. Są to diuretyki oszczędzające potas (Spironolakton, Finospir, Tialorid, Nonpres), których działaniem niepożądanym może być hiperkaliemia — przeciwnie do opisanych powyżej grup. Ryzyko jej wystąpienia jest znacznie wyższe u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub nadmierną podażą potasu [1].

Zaburzenia elektrolitowe, a środki przeczyszczające

Zadaniem środków przeczyszczających (Dulcobis, Radirex) jest wywołanie wypróżnienia. Ich źle dobrana dawka bądź zbyt częste stosowanie może prowadzić nawet do biegunki.  W trakcie jej trwania organizm traci bardzo duże ilości wody, a wraz z nią cenne elektrolity — to bardzo prosta droga do wystąpienia zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza hipokaliemii (obniżone stężenie potasu we krwi). Leków przeczyszczających nie powinno się stosować dłużej niż 5 dni bez uprzedniej konsultacji z lekarzem. Co więcej, tego rodzaju preparatów powinno się unikać u osób starszych, zwłaszcza w stanach odwodnienia [1,6-7].

Wpływ leków zobojętniających na wchłanianie elektrolitów

Leki zobojętniające, takie jak Gaviscon lub Alugastrin, zawierają w swoim składzie głównie związki glinu, magnezu, wapnia i sodu. Stosowane przez długi okres, mogą powodować zaburzenia równowagi elektrolitowej, zwłaszcza u osób cierpiących na niewydolność nerek. Wynika to z faktu, że zmieniają one pH panujące w żołądku, uniemożliwiając tym samym wchłanianie minerałów z pożywienia. Co więcej, mogą one także upośledzać wchłanianie innych substancji pokarmowych. Należy je stosować między posiłkami, z zachowaniem przynajmniej 2-godzinnego odstępu. Nie powinno się ich przyjmować dłużej niż 2 tygodnie [1,8].

Czy leki wpływają na wchłanianie witaminy D?

Część leków przeciwpadaczkowych, takich jak karbamazepina (Neurotop Retard, Tegretol CR), czy fenytoina (Phenytoinum WZF), mogą zaburzać wątrobową przemianę witaminy D3 do jej aktywnej formy (1,25-dihydrokycholekalcyferolu). Osoby przyjmujące leki przeciwdrgawkowe powinny zadbać o odpowiednią suplementację witaminy D3 oraz o ekspozycję na światło słoneczne. Niedobór tej witaminy może być przyczyną demineralizacji kości i krzywicy [1] (Czytaj także: Witamina D3. Obowiązkowa witamina dla seniorów?).

Metabolizm kwasu foliowego, a stosowanie leków

Niedobory kwasu foliowego mogą wystąpić po lekach takich jak:

  • metotreksat (Trexan, Metotab);
  • fenytoina (Phenytoinum WZF);
  • metformina (Siofor, Metformax, Avamina);
  • trymetoprym (Urotrim);
  • karbamazepina (Neurotop Retard, Tegretol CR);
  • sulfasalazyna (Salazopyrin EN);
  • doustna antykoncepcja.

Objawiają się one przede wszystkim stanami zapalnymi błon śluzowych (głównie jamy ustnej i języka) oraz zaburzeniami układu krwiotwórczego (leukopenia, niedokrwistość, małopłytkowość). U kobiet ciężarnych leki te mogą być szczególnie niebezpieczne — powodują one wady cewy nerwowej u płodu [1,8] (Czytaj także: Suplementy dla kobiet w ciąży. Czy należy je przyjmować?).

Wpływ leków na wchłanianie witaminy B6 i B12 z pożywienia

Niedostateczne wchłanianie witamin z grupy B z pożywienia może okazać się niezwykle groźne. Ich niedostateczna ilość w organizmie może wiązać się z wystąpieniem poważnych zaburzeń neurologicznych i hematologicznych. Osoby szczególnie narażone na niedobory witamin z grupy B powinny zachować szczególną ostrożność podczas stosowania leków:

  • inhibitorów pompy protonowej IPP, Omeprazol, Pantoprazol, Helicid, Helides, Controloc, Contix, Anesteloc);
  • leków zobojętniających (Gaviscon, Alugastrin);
  • metforminy (Metformax, Avamina, Siofor);
  • kolchicyny (Colchican, Colcichum Dispert);
  • allopurynolu (Allupol, Milurit);
  • teofiliny (Theovent, Euphyllin Long);
  • doustnej antykoncepcji;
  • fenytoiny Phenytoinum WZF;
  • penicylaminy (Cuprenil) [1,8].

Obszarem, nad którym wyjątkowo powinni skupić się farmaceuci pracujący za pierwszym stołem, jest edukacja pacjentów. Specjaliści powinni uczulać chorych na możliwość wystąpienia ewentualnych interakcji przyjmowanych przez nich leków z pożywieniem. Może to korzystnie wpłynąć na ich stan zdrowia i na efekty farmakoterapii.