Jak organizm sygnalizuje niedobór witaminy B1? Zobacz, na co zwrócić uwagę

Witamina B1 – dlaczego jest tak ważna dla organizmu?

Witamina B1, nazywana też tiaminą, należy do grupy witamin rozpuszczalnych w wodzie [1][2]. Była pierwszą witaminą odkrytą przez człowieka – w 1911 roku wyizolował ją z otrębów ryżu polski biochemik Kazimierz Funk i nadał jej nazwę „witamina”, czyli amina niezbędna do życia [3].

W organizmie tiamina jest przekształcana w aktywną formę, która pomaga komórkom zamieniać glukozę w energię – bez niej ten proces nie przebiega prawidłowo [1][2]. Dlatego nawet niewielki niedobór może odbić się na funkcjonowaniu całego organizmu, a przede wszystkim na układzie nerwowym – komórki nerwowe mają ogromne zapotrzebowanie energetyczne i jako jedne z pierwszych odczuwają skutki braku tiaminy [1][2].

Co ważne, organizm nie gromadzi witaminy B1 w dużych ilościach – jej zapasy wystarczają zaledwie na około dwa tygodnie [1]. Oznacza to, że regularne dostarczanie jej z pożywieniem lub odpowiednimi preparatami jest konieczne.

Kto jest najbardziej narażony na niedobór witaminy B1?

Niedobór tiaminy nie dotyczy wyłącznie osób niedożywionych. Również w krajach rozwiniętych istnieją grupy szczególnie na niego narażone. Warto wiedzieć, czy do którejś z nich należysz:

• Osoby z cukrzycą typu 1 i typu 2 – stężenie tiaminy we krwi u diabetyków bywa obniżone o około 75% w porównaniu z osobami zdrowymi. Wysoki poziom cukru zwiększa wydalanie tej witaminy z moczem nawet 16-24-krotnie [4].
• Osoby na restrykcyjnych dietach – intensywne diety odchudzające, głodówki czy żywienie pozajelitowe sprzyjają niedoborowi [5]. Problemem bywa też dieta bogata w przetworzone węglowodany – w białej mące zawartość tiaminy jest o 40-80% mniejsza niż w pełnoziarnistej [1].
• Osoby przyjmujące przewlekle leki moczopędne – diuretyki pętlowe, stosowane m.in. w niewydolności serca, nasilają utratę tiaminy z moczem [1].
• Osoby z zaburzeniami wchłaniania – pacjenci po operacjach bariatrycznych (zmniejszanie żołądka), z chorobami jelit czy z przewlekłymi wymiotami (np. w ciąży) gorzej wchłaniają tiaminę [1][6].
• Osoby starsze – seniorzy są narażeni z powodu trudności żywieniowych, chorób przewlekłych i przyjmowania wielu leków jednocześnie [7]. W jednym z badań pensjonariuszy domów opieki niedobór stwierdzono u nieco poniżej 6% mieszkańców – wszystkie te osoby miały znacznie ograniczone spożycie posiłków [8].
• Osoby nadużywające alkoholu – to najczęstsza przyczyna niedoboru w krajach rozwiniętych. Alkohol wypiera z diety wartościowe produkty, blokuje wchłanianie tiaminy i upośledza jej wykorzystanie. Niedobory dotyczą nawet 80% osób uzależnionych [1].

Objawy niedoboru witaminy B1 – na co zwrócić uwagę?

Niedobór witaminy B1 rzadko pojawia się z dnia na dzień. Na początku daje objawy łatwe do przeoczenia, a gdy się pogłębia, potrafi dać o sobie znać w kilku obszarach naraz:

• Układ nerwowy – to zwykle tutaj pojawiają się pierwsze sygnały. Możesz odczuwać mrowienie i drętwienie rąk lub nóg, pieczenie stóp, a także osłabienie mięśni i ich bolesność. Charakterystyczne jest to, że dolegliwości pojawiają się symetrycznie i zaczynają od stóp, stopniowo „wędrując” w górę, co jest opisywane jako „efekt skarpetek/rękawiczek”. Długotrwały niedobór uszkadza osłonki chroniące nerwy – ten obraz medycyna określa jako „suchą” postać beri-beri [2][9][10].
• Serce i układ pokarmowy – sercu może brakować energii do pracy, co bywa odczuwane jako kołatanie, duszność czy obrzęki nóg (tzw. „mokra” postać beri-beri). Ze strony układu pokarmowego pojawiają się natomiast nudności, wymioty, zaparcia i brak apetytu [2][10].
• Nastrój i funkcje umysłowe – niedobór potrafi odbić się też na samopoczuciu i sprawności umysłowej: pojawia się rozdrażnienie, gorszy nastrój, kłopoty z pamięcią i skupieniem, a w skrajnych sytuacjach splątanie. Najpoważniejszym następstwem długotrwałego, głębokiego niedoboru jest zespół Wernickego-Korsakowa, który nieleczony może trwale uszkodzić pamięć [2][6][9][11].

Dieta i uzupełnianie niedoborów witaminy B1

Dobrym źródłem witaminy B1 są: mięso wieprzowe, nasiona roślin strączkowych, produkty pełnoziarniste i orzechy [1]. Tiamina jest jednak wrażliwa na obróbkę termiczną – straty podczas gotowania mogą sięgać nawet 80% [1].

Polskie normy zalecają spożycie tiaminy na poziomie 1,1 mg na dobę dla kobiet i 1,3 mg dla mężczyzn (więcej w ciąży i podczas karmienia piersią) [1]. U osób z grup ryzyka (diabetycy, seniorzy, pacjenci przyjmujący leki moczopędne) sama dieta często nie wystarcza, a wchłanianie klasycznej tiaminy z przewodu pokarmowego jest ograniczone [2][5]. Dlatego coraz częściej sięga się po formy o lepszej biodostępności.

Czy forma witaminy B1 ma znaczenie? Tiamina a benfotiamina

Nie każda forma witaminy B1 wchłania się tak samo. Klasyczna tiamina jest rozpuszczalna w wodzie, a jej wchłanianie z jelit zależy od specjalnych transporterów. Przy wyższych dawkach transportery te „nasycają się” i znaczna część witaminy nie zostaje przyswojona [2][12]. Właśnie dlatego samo zwiększanie dawki tradycyjnej tiaminy nie zawsze przekłada się na wzrost jej stężenia w organizmie.

Benfotiamina to pochodna tiaminy o nieco innej budowie chemicznej. Po podaniu doustnym jest przekształcana w jelitach w związek rozpuszczalny w tłuszczach, który łatwiej przenika przez ścianę jelita – nie musi „czekać w kolejce” do transporterów, jak zwykła tiamina. W komórkach organizmu zamienia się następnie w tiaminę i jej aktywną formę [2][5].

Jak duża jest różnica w praktyce? 

W badaniu u zdrowych ochotników po podaniu benfotiaminy stężenie tiaminy we krwi było ponad 11-krotnie wyższe niż po tej samej dawce zwykłej witaminy B1 [12]. Wykazano też, że benfotiamina wchłania się około 3,6 razy lepiej niż rozpuszczalne w wodzie formy tiaminy [5]. Mówiąc prościej: przy tej samej dawce do komórek dociera znacznie więcej witaminy B1, co ma szczególne znaczenie dla osób z grup ryzyka, u których zapotrzebowanie jest zwiększone, a wchłanianie bywa upośledzone.

Skuteczność benfotiaminy sprawdzano m.in. u pacjentów z uszkodzeniem nerwów wywołanym cukrzycą. W badaniu klinicznym BENDIP, u osób przyjmujących 600 mg benfotiaminy dziennie zaobserwowano wyraźną poprawę, zwłaszcza zmniejszenie bólu. Efekt był silniejszy przy wyższej dawce i narastał z czasem, a lek był dobrze tolerowany [13]. Uważa się również, że benfotiamina pomaga ograniczać powstawanie szkodliwych związków – końcowych produktów glikacji (tzw. AGEs), które u osób z cukrzycą przyczyniają się do uszkodzeń nerwów i naczyń krwionośnych [2][14].

Benfogamma – witamina B1 w lepiej przyswajalnej formie

Dla osób szukających leku z benfotiaminą dostępnego bez recepty opcją jest Benfogamma – pierwszy w Polsce lek z witaminą B1 w postaci rozpuszczalnej w tłuszczach [3]. Jedna tabletka drażowana zawiera 50 mg benfotiaminy. Po podaniu doustnym benfotiamina jest przekształcana w jelitach do związku łatwiej przenikającego przez ich ścianę, a następnie w komórkach zamieniana w tiaminę i jej aktywny koenzym – dzięki czemu wchłania się lepiej niż tradycyjne, rozpuszczalne w wodzie formy witaminy B1 [5].

Benfogammatabletki drażowane, 50 mg

Lek dostępny bez recepty

O leku

• lek OTC, wydawany bez recepty, w formie tabletek drażowanych;
• zawiera benfotiaminę – rozpuszczalną w tłuszczach formę witaminy B1;
• 1 tabletka drażowana zawiera 50 mg benfotiaminy;
• benfotiamina wchłania się około 3,6 razy lepiej niż rozpuszczalne w wodzie formy tiaminy;
• wskazany w leczeniu i zapobieganiu skutkom niedoboru witaminy B1;
• może być stosowany m.in. przy diecie ubogiej w witaminę B1, intensywnych dietach odchudzających, żywieniu pozajelitowym, hemodializie oraz przewlekłym nadużywaniu alkoholu;
• dawkowanie: zapobiegawczo 1 tabletka 1-2 razy w tygodniu, leczniczo 1 tabletka 1-3 razy na dobę;
• tabletki należy połykać w całości, popijając wodą;
• na ogół dobrze tolerowany – w pojedynczych przypadkach może wystąpić wysypka jako reakcja nadwrażliwości;
• w ciąży i podczas karmienia piersią stosowanie leku wymaga konsultacji z lekarzem;
• dostępny w opakowaniach po 50 i 100 tabletek drażowanych.

Wskazania

Produkt zalecany jest w przypadku niedoboru witamin z grupy b oraz niedoboru tiaminy.

Dawkowanie

W celach zapobiegawczych zaleca się stosować 1 tabletkę 1– 2 razy na tydzień, natomiast w celach leczniczych- 1 tabletkę  1– 3 razy na dobę.

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. Nie przekraczaj maksymalnej dawki leku. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Kiedy koniecznie zgłosić się do lekarza?

Choć łagodny niedobór można często wyrównać dietą i odpowiednimi preparatami, niektóre sytuacje wymagają pilnej konsultacji. Objawy niedoboru tiaminy bywają niespecyficzne i mogą przypominać inne schorzenia, dlatego lekarz bierze pod uwagę całość obrazu: dolegliwości, dietę, choroby towarzyszące i czynniki ryzyka. Przy podejrzeniu niedoboru witaminy B1 warto szybko skonsultować się z lekarzem, ponieważ zwłoka w leczeniu niedoboru tej witaminy może mieć poważne skutki [10].

Nie zwlekaj z wizytą, jeśli wystąpią:

• narastające mrowienie, drętwienie lub pieczenie stóp i dłoni, które nie ustępuje;
• postępujące osłabienie siły mięśniowej, zwłaszcza w nogach;
• zaburzenia równowagi, chwiejny chód lub problemy z koordynacją;
• splątanie, dezorientacja lub nagłe pogorszenie pamięci;
• obrzęki nóg, duszność lub przyspieszone bicie serca;
• uporczywe nudności, wymioty i utrata apetytu bez wyraźnej przyczyny.

Lekarz ma możliwość dalszej diagnostyki – powyższe dolegliwości mogą mieć też inne przyczyny, które należy wykluczyć [6][10].

Podsumowanie

Witamina B1 wspiera prawidłową pracę układu nerwowego, serca i mięśni, a jej zapasy w organizmie są niewielkie, dlatego na niedobór szczególnie narażone są m.in. osoby z cukrzycą, seniorzy, osoby na restrykcyjnych dietach, często sięgające po alkohol lub przyjmujące leki moczopędne. Objawy niedoboru mogą być początkowo niespecyficzne – od zmęczenia, drażliwości i mrowienia kończyn po zaburzenia pracy serca czy mózgu. W razie podejrzenia niedoboru warto skonsultować się z lekarzem, który może zalecić badania i dobrać odpowiednią formę leczenia, np. dobrze przyswajalną benfotiaminę zawartą w preparacie Benfogamma.