Homocysteina, demencja i foliany – co seniorzy powinni wiedzieć

Dlaczego kwas foliowy jest ważny po 65. roku życia?

Kwas foliowy, czyli syntetyczna forma witaminy B9, kojarzy się przede wszystkim z ciążą i rozwojem płodu. Tymczasem okazuje się, że seniorzy to grupa wiekowa, u której niedobory tej witaminy występują szczególnie często. Z wiekiem pogarsza się trawienie, częściej pojawiają się stany zapalne śluzówki przewodu pokarmowego, a apetyt bywa osłabiony, co utrudnia przyswajanie odpowiedniej ilości folianów z pożywienia. Kwas foliowy pełni w organizmie wiele istotnych funkcji: odpowiada za prawidłowe tworzenie krwinek czerwonych, uczestniczy w naprawie materiału genetycznego (DNA), a także bierze udział w przemianie aminokwasów i wytwarzaniu neuroprzekaźników, czyli substancji odpowiedzialnych za komunikację między komórkami nerwowymi.^1,2,3

Zalecana dzienna dawka kwasu foliowego dla osoby dorosłej wynosi 400 mikrogramów (µg). Kwas foliowy przyjmowany w postaci suplementu wchłania się znacznie lepiej niż naturalne foliany z pożywienia, ponieważ organizm przyswaja go niemal w całości, podczas gdy foliany z diety wchłaniają się jedynie w 50-80%. Suplementacja u osób starszych powinna być jednak zawsze skonsultowana z lekarzem, ponieważ seniorzy często przyjmują wiele leków, a te mogą wchodzić w interakcje z kwasem foliowym.^1,3,4,5

Kwas foliowy na co jest potrzebny seniorom?

Witamina B9 wspiera organizm seniora na wielu płaszczyznach. Jej działanie obejmuje zarówno prawidłowe tworzenie krwinek czerwonych, jak i ochronę układu sercowo-naczyniowego oraz wsparcie funkcji poznawczych mózgu. Poniżej omawiamy dwa najważniejsze obszary, w których kwas foliowy odgrywa kluczową rolę u osób po 65. roku życia.^3,6

Niedokrwistość megaloblastyczna, czyli gdy brakuje zdrowych krwinek

Jedną z najważniejszych ról kwasu foliowego w organizmie jest udział w tworzeniu prawidłowych krwinek czerwonych. Gdy witaminy B9 jest za mało, dochodzi do zaburzeń materiału genetycznego w komórkach szpiku kostnego. W efekcie powstają krwinki o nieprawidłowej, zbyt dużej wielkości, które nie funkcjonują tak sprawnie jak zdrowe komórki. Ten stan nazywa się niedokrwistością megaloblastyczną. Objawy mogą obejmować przewlekłe zmęczenie, osłabienie, zawroty głowy, przyspieszone bicie serca, a także owrzodzenia w jamie ustnej; u seniorów bywają one mylone z naturalnymi oznakami starzenia się.^1,3,7

W leczeniu niedokrwistości z niedoboru folianów stosuje się kwas foliowy doustnie, zwykle w dawkach od 1 mg do 5 mg na dobę. Bardzo istotne jest to, że przed rozpoczęciem suplementacji trzeba wykluczyć jednoczesny niedobór witaminy B12. Podanie samego kwasu foliowego może bowiem „zamaskować” objawy niedoboru B12, poprawiając wyniki badań krwi, ale nie chroniąc przed uszkodzeniem układu nerwowego.^3,4

Homocysteina – ukryty wróg serca i mózgu

Kwas foliowy odgrywa kluczową rolę w regulacji poziomu homocysteiny, aminokwasu, który w nadmiarze staje się poważnym zagrożeniem dla zdrowia. Homocysteina powstaje w organizmie jako produkt uboczny przemiany metioniny. W prawidłowych warunkach organizm szybko przekształca ją w inne, potrzebne substancje, ale do tego procesu niezbędne są trzy witaminy z grupy B: kwas foliowy (B9), witamina B12 oraz witamina B6. Prawidłowe stężenie homocysteiny u dorosłych wynosi od 5 do 15 mikromoli na litr (µmol/L), a wartości powyżej 15 µmol/L oznaczają hiperhomocysteinemię.^8,9

Podwyższona homocysteina uszkadza wewnętrzną wyściółkę naczyń krwionośnych, nasila stan zapalny i sprzyja tworzeniu się zakrzepów. Może to zwiększać ryzyko rozwoju wielu poważnych schorzeń:^8,10

• miażdżycy;
• choroby wieńcowej;
• zawału serca;
• udaru mózgu;
• zaburzeń poznawczych i demencji, w tym choroby Alzheimera i choroby Parkinsona.^7,8

Stężenie homocysteiny naturalnie rośnie z wiekiem, co sprawia, że seniorzy są szczególnie narażeni. Dlatego osoby po 65. roku życia powinny zadbać o odpowiednią podaż witamin B9, B12 i B6.^9,10

Dlaczego same foliany nie wystarczą? Siła witamin B9, B12 i B6

Wiele osób, słysząc o potrzebie obniżenia homocysteiny, sięga po sam kwas foliowy. Tymczasem badania wskazują, że najlepsze efekty przynosi łączne stosowanie kwasu foliowego z witaminą B12 i B6. Kwas foliowy i witamina B12 są potrzebne do przekształcenia homocysteiny z powrotem w metioninę (proces ten nazywa się remetylacją), natomiast witamina B6 umożliwia przemianę homocysteiny w cysteinę. Połączenie tych witamin skuteczniej poprawia funkcje poznawcze i obniża poziom homocysteiny u osób z łagodnymi zaburzeniami pamięci niż stosowanie każdej z nich osobno.^6,8,11

Szczególnie przekonujące wyniki przyniosło badanie kliniczne VITACOG, w którym osobom powyżej 70. roku życia z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi podawano przez dwa lata kwas foliowy (0,8 mg), witaminę B12 (0,5 mg) i witaminę B6 (20 mg). Suplementacja ta spowolniła tempo zanikania tkanki mózgowej o 30%, a u osób z najwyższym wyjściowym poziomem homocysteiny zanik mózgu zmniejszył się aż o ponad połowę. Dawki te znacznie przekraczały standardowe zalecenia dietetyczne, dlatego tego rodzaju suplementację należy prowadzić pod kontrolą lekarza. Duże badanie obserwacyjne wykazało ponadto, że sam kwas foliowy, bez innych witamin z grupy B, może nie przynosić korzyści, natomiast łączna suplementacja okazała się bezpieczna.⁶

Czy kwas foliowy chroni przed demencją i chorobami neurodegeneracyjnymi?

Związek między niskim poziomem kwasu foliowego a ryzykiem demencji budzi coraz większe zainteresowanie naukowców. Badania obserwacyjne wykazały, że osoby starsze z niedoborem folianów i podwyższoną homocysteiną częściej doświadczają pogorszenia pamięci i mają wyższe ryzyko rozwoju demencji, w tym choroby Alzheimera. Niski wyjściowy poziom folianów może być wczesnym sygnałem ostrzegawczym zbliżającego się spadku sprawności umysłowej, nawet u osób, które w momencie badania funkcjonowały jeszcze prawidłowo.^1,2,6

Wyniki badań klinicznych nie są jednoznaczne, ale dają pewną nadzieję. Suplementacja kwasu foliowego wydaje się pomagać osobom, u których spadek zdolności umysłowych jest większy, niż można by oczekiwać w danym wieku. W jednym z badań podawanie 0,8 mg kwasu foliowego dziennie przez trzy lata poprawiło pamięć i szybkość przetwarzania informacji, przy czym największe korzyści odnieśli uczestnicy z podwyższoną homocysteiną. Z kolei u pacjentów z chorobą Alzheimera dodanie kwasu foliowego do standardowej terapii poprawiło codzienne funkcjonowanie, choć nie wpłynęło istotnie na ogólne wyniki testów sprawności umysłowej.^2,12,13

A co z depresją, bezsennością i lękami?

Niedobór kwasu foliowego może objawiać się nie tylko problemami z pamięcią. Wśród objawów deficytu witaminy B9 wymienia się również depresję, dezorientację i zaburzenia nastroju. Istnieją przesłanki naukowe sugerujące, że kwas foliowy może stanowić element wspomagający leczenie depresji, jednak powinien być stosowany jako uzupełnienie terapii zaleconej przez lekarza. Wśród możliwych skutków ubocznych nadmiernych dawek (powyżej 1 mg dziennie) mogą pojawić się trudności z zasypianiem, drażliwość czy splątanie.^1,4,12

Jeśli senior odczuwa przewlekłe zmęczenie, obniżony nastrój, mrowienie w kończynach czy problemy z koncentracją, warto porozmawiać z lekarzem o zbadaniu poziomu folianów i witaminy B12 we krwi, zanim sięgnie się po suplementy na własną rękę.

Kwas foliowy a metylofolian – czym się różnią i co wybrać?

Na półkach aptecznych można spotkać suplementy zawierające kwas foliowy lub metylofolian. Foliany to ogólna nazwa naturalnie występującej witaminy B9 w pożywieniu, natomiast kwas foliowy to jej syntetyczna postać stosowana w suplementach i lekach. Sam kwas foliowy nie jest biologicznie aktywny i po dostaniu się do organizmu musi zostać przekształcony w formę aktywną przy udziale specjalnego enzymu. Metylofolian (L-metylofolian, znany też jako 5-MTHF) to już gotowa, aktywna forma witaminy B9, która może zostać od razu wykorzystana przez organizm.^1,14

Część populacji to nosiciele polimorfizmu genu MTHFR (genu odpowiedzialnego za produkcję wspomnianego enzymu), co upośledza zdolność przekształcania zwykłego kwasu foliowego w jego aktywną formę. Dla takich osób lepszym wyborem może być metylofolian, uznawany za najlepiej przyswajalną postać witaminy B9. ^1,8,14

Jakie dawki kwasu foliowego stosować po 65. roku życia?

Podstawowa zalecana dawka kwasu foliowego dla dorosłych, w tym seniorów, to 400 µg dziennie. W przypadku stwierdzenia niedoboru lub niedokrwistości megaloblastycznej lekarz może zalecić dawki od 1 mg do 15 mg dziennie. W badaniach dotyczących ochrony funkcji poznawczych stosowano 0,8 mg kwasu foliowego w połączeniu z witaminą B12 i B6. Górna bezpieczna granica dobowego spożycia wynosi 1000 µg (1 mg) i nie należy jej przekraczać bez zalecenia lekarza.^1,3,4,6,12

Z jakimi lekami kwas foliowy może wchodzić w interakcje?

Osoby po 65. roku życia często przyjmują na co dzień kilka leków, dlatego kwestia interakcji jest niezwykle istotna. Jednym z najważniejszych przykładów jest metotreksat, lek stosowany w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycy czy choroby Leśniowskiego-Crohna. Metotreksat działa poprzez blokowanie przemiany kwasu foliowego w organizmie, dlatego jednoczesne stosowanie obu substancji wymaga kontroli lekarza, który często celowo zaleca suplementację w celu zmniejszenia skutków ubocznych leku.^4,15

Wśród najważniejszych interakcji kwasu foliowego z lekami warto wymienić:^4,12,14

• metotreksat – kwas foliowy może wpływać na jego skuteczność, natomiast bywa celowo dodawany w terapii chorób reumatycznych;
• leki przeciwpadaczkowe (fenytoina, karbamazepina, fenobarbital, prymidon) – kwas foliowy może osłabiać ich działanie przeciwdrgawkowe;
• leki zobojętniające kwas żołądkowy (antacydy) – mogą zaburzać wchłanianie kwasu foliowego, dlatego należy zachować co najmniej dwugodzinny odstęp.¹

Metotreksat i leki przeciwpadaczkowe mogą z kolei obniżać poziom folianów w organizmie i podwyższać stężenie homocysteiny, co dodatkowo uzasadnia monitorowanie tych parametrów. Przed rozpoczęciem suplementacji należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych preparatach, w tym preparatach ziołowych.^1,8,10

Kiedy warto zbadać poziom folianów i homocysteiny we krwi?

Badanie poziomu folianów we krwi nie jest rutynowo zlecane wszystkim pacjentom. Lekarz może je zalecić przy podejrzeniu niedokrwistości megaloblastycznej, u osób z zaburzeniami wchłaniania (np. celiakią), nadużywających alkoholu, a także u seniorów, którzy często przyswajają mniej witamin z pożywienia. Warto pamiętać, że poziom folianów w surowicy jest wrażliwy na dietę, dlatego bardziej wiarygodne wyniki uzyskuje się na czczo.^1,7,14

Oznaczenie poziomu homocysteiny najczęściej zleca się następującym grupom pacjentów:⁸

• osobom z chorobami układu krążenia;
• pacjentom po przebytym udarze mózgu;
• osobom z przewlekłą niewydolnością nerek;
• w diagnostyce niedoborów witaminy B12 i kwasu foliowego;
• palaczom, osobom z otyłością lub stosującym restrykcyjne diety eliminacyjne.⁸

Podwyższony poziom homocysteiny może pojawić się jeszcze zanim stężenie witaminy B12 czy kwasu foliowego we krwi wyraźnie spadnie, co czyni go wczesnym wskaźnikiem rozwijającego się niedoboru.¹⁰

Skąd czerpać kwas foliowy z diety?

Podstawowym źródłem folianów powinna być dobrze zbilansowana dieta. Naturalne foliany znajdziemy przede wszystkim w ciemnozielonych warzywach liściastych (szpinak, jarmuż, brokuły, brukselka), roślinach strączkowych, orzechach, szparagach, a z produktów odzwierzęcych w wątróbce, jajach i nabiale. Wśród owoców bogatych w foliany wymienia się pomarańcze, banany i melony. Witaminę B12 dostarczają ryby, mięso, jaja i nabiał, a witaminę B6 znajdziemy w produktach pełnoziarnistych, bananach, ziemniakach i orzechach.^4,8,14

Foliany z żywności są wrażliwe na obróbkę termiczną. Długie gotowanie może zniszczyć znaczną część witaminy B9 zawartej w warzywach, dlatego najlepiej spożywać je na surowo lub gotować na parze jak najkrócej. Warto wiedzieć, że w wielu krajach (np. w Stanach Zjednoczonych) produkty zbożowe są obowiązkowo wzbogacane kwasem foliowym, natomiast w Polsce takie wzbogacanie nie obowiązuje, co sprawia, że świadome komponowanie diety i ewentualna suplementacja mają jeszcze większe znaczenie.^1,12

Podsumowanie

Kwas foliowy to witamina, o której seniorzy powinni pamiętać na równi z witaminą D czy wapniem. Odpowiedni poziom folianów, w połączeniu z witaminą B12 i B6, pomaga utrzymać prawidłowy poziom homocysteiny, co przekłada się na ochronę serca, naczyń krwionośnych i mózgu. Dotychczasowe wyniki badań wskazują, że dbanie o prawidłowy status witamin z grupy B może spowolnić pogarszanie się funkcji poznawczych i zmniejszyć ryzyko demencji, szczególnie u osób z podwyższoną homocysteiną.

Przed rozpoczęciem suplementacji warto skonsultować się z lekarzem, wykonać badanie poziomu folianów, witaminy B12 i homocysteiny we krwi, a także upewnić się, że nowy suplement nie wejdzie w interakcję z przyjmowanymi lekami. Osoby z polimorfizmem genu MTHFR mogą odnieść większe korzyści z przyjmowania metylofolianu. Pamiętajmy, że suplementacja powinna uzupełniać, a nie zastępować zdrową, urozmaiconą dietę bogatą w zielone warzywa, rośliny strączkowe, jaja i ryby.