Witamina A – za co odpowiada, dzienna dawka i suplementacja

Witamina A jest składnikiem niezbędnym dla prawidłowego działania organizmu. Ma znaczącą rolę dla wzroku, wzrostu i rozwoju komórek, funkcjonowania skóry, odporności, a także wykazuje potencjalne działanie antynowotworowe. Zatem kiedy przyjmować tę substancję i w jakiej ilości? Co daje witamina A? Zapraszamy do lektury artykułu.

Co nazywamy witaminą A?

Witamina A to termin obejmujący grupę związków takich jak retinol, jego pochodne oraz beta-karoten (prekursor witaminy A). Substancje te są rozpuszczalnymi w tłuszczach składnikami niezbędnymi dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Wszystkie formy witaminy A mają podobną budowę i mogą być zaliczane do retinoidów [1-3]. 

Za co odpowiada witamina A?

Witamina A pełni bardzo wiele funkcji w naszym organizmie, dzięki swoim różnym formom biologicznym. Retinol jest ważną cząsteczką biorącą udział w reakcjach enzymatycznych czy regulacji ekspresji genów. Zatem witamina A jest odpowiedzialna m.in. za:

• prawidłowe widzenie (widzenie w ciemności, rozwój rogówki i  spojówki);
• wzrost i różnicowanie komórek;
• funkcjonowanie układu odpornościowego;
• rozwój płodu (szczególnie kości oraz tworzenie ośrodkowego układu nerwowego);
• prawidłowe funkcjonowanie serca, płuc i innych organów;
• utrzymanie kondycji skóry (w tym leczenie ran) i włosów;
• działanie przeciwutleniające, przynoszące korzyści w chorobach sercowo-naczyniowych i cukrzycy;
• działanie przeciwnowotworowe [1-5].

Skóra i włosy 

Czy suplementacja witaminy A jest korzystna w dbaniu o skórę i włosy? Witamina A jest niezbędna do utrzymania zdrowej skóry i włosów. Pochodne retinolu (kwas retinowy i retinal) regulują komórki macierzyste mieszków włosowych, wpływając na funkcjonowanie cyklu włosowego, gojenie się ran, różnicowanie i podziały komórek macierzystych komórek barwnikowych skóry (melanocytów). Poziom retinoidów spada po narażeniu skóry na promieniowanie ultrafioletowe [6].

Układ odpornościowy

Za co odpowiada witamina A w układzie odpornościowym? Badania wykazały, że kluczowe dla układu odpornościowego narządy (np. grasica) wymagają stałego źródła witaminy A. Pochodne retinolu biorą udział w różnicowaniu, dojrzewaniu i funkcjonowaniu najważniejszych komórek układu immunologicznego jak makrofagi czy neutrofile. Witamina A wspiera zarówno odporność wrodzoną jak i nabytą. Ma udowodnione działanie lecznicze w przypadku odry, zapalenia płuc czy biegunki zakaźnej u dzieci [1].

Działanie antynowotworowe

Jak wygląda suplementacja witaminy A w kwestii profilaktyki nowotworowej? Badania wykazały, że suplementacja w populacjach z niedoborem witaminy A, np. w grupach niedożywionych lub uzależnionych od tytoniu, może zmniejszyć częstość występowania nowotworów. Oznacza to, że niedobór witaminy A może powodować rozwój raka. Retinoidy mogą odgrywać ważną rolę w zapobieganiu takim nowotworom jak rak jajnika, piersi, szyjki macicy czy skóry. Ponadto mogą mieć pozytywny wpływ na leczenie nowotworów. Jednak w tej kwestii konieczne są dalsze badania [2-5]. 

Jaka jest dzienna dawka witaminy A?

Wiemy już, co daje witamina A. W takim razie, jaka jest jej dzienna dawka? Jak w przypadku wszystkich witamin, zarówno zbyt mała podaż jak i zbyt duża może być szkodliwa dla organizmu. Według polskich wytycznych, dzienne zapotrzebowanie na witaminę A dla osoby dorosłej to średnio 800 mikrogramów. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) podaje rekomendowane dzienne zapotrzebowanie dla kobiet 650 mikrogramów, a dla mężczyzn 750 mikrogramów. Zapotrzebowanie dla dzieci na witaminę A wynosi między 250 a 750 mikrogramów, w zależności od wieku. Suplementacja witaminy A powinna być rozważna, ze względu na rozpuszczalność witaminy w tłuszczach, a tym samym łatwą kumulację w organizmie [7].

Niedobór witaminy A

Co może spowodować niedobór witaminy A? Można wyróżnić grupy osób szczególnie narażonych na niewystarczającą ilość witaminy A w organizmie. Są to: wcześniaki, niemowlęta i małe dzieci, kobiety w ciąży i karmiące piersią, szczególnie w krajach ubogich i rozwijających się (suplementacja powinna być konsultowana z lekarzem), chorzy na mukowiscydozę, choroby zapalne jelit lub celiakię. Najczęstszym objawem niedoboru witaminy A jest kseroftalmia. Jest to niezdolność widzenia w słabym świetle, która może prowadzić do ślepoty, jeśli nie jest leczona. Długotrwały niedobór witaminy A może również prowadzić do zwiększonego ryzyka chorób układu oddechowego i różnych infekcji (np. zapalenie płuc czy odra). Może również powodować też anemię, czyli niedobór czerwonych krwinek [8]. 

Co powoduje nadmiar witaminy A? 

Podaż większych dawek witaminy A niż zalecane może powodować toksyczność. W wyniku jednorazowego czy krótkotrwałego przyjmowania zbyt dużych dawek tej witaminy możemy spodziewać się objawów takich jak:

• ból i zawroty głowy, nudności, wymioty, niewyraźne widzenie;
• wysypka;
• ból brzucha, biegunki [5]. 

Przewlekłe przyjmowanie za wysokich dawek witaminy A może powodować m.in.:

• uszkodzenie wątroby;
• ból kości i stawów, zwiększone ryzyko złamań;
• przewlekły ból głowy, zmęczenie, rozdrażnienie, splątanie; 
• suchość skóry, pękające usta, wypadanie włosów;
• toksyczność dla płodu u kobiet w ciąży (np. wady serca czy deformację kończyn) [5].

Podsumowanie

Witaminy to składniki pożywienia, które zarówno w przypadku niedoboru jak i dostarczane w zbyt dużej ilości mogą być szkodliwe dla organizmu. Dlatego ważne jest, aby przyjmować ich odpowiednie dawki. Rozważna suplementacja witaminy A może zapewnić nam prawidłowe funkcjonowanie skóry i włosów, układu odpornościowego, właściwy rozwój płodu u kobiet w ciąży, poprawne widzenie. Jednak niedobory witaminy A obserwowane są głównie w krajach ubogich i rozwijających się, dlatego konieczność suplementacji, szczególnie w takich stanach jak ciąża czy karmienie piersią powinna być konsultowana z lekarzem.