Wiskoza

Czym jest wiskoza i jak powstaje w kontekście farmaceutycznym?

Wiskoza to lepki roztwór celulozy otrzymywany przez jej rozpuszczenie w środowisku alkalicznym z udziałem dwusiarczku węgla¹. W przemyśle farmaceutycznym nie stosuje się jej bezpośrednio jako składnika leku – jest to raczej etap pośredni w produkcji celulozy regenerowanej. Po przepuszczeniu przez kąpiel z rozcieńczonym kwasem siarkowym i siarczanem sodu wiskoza przekształca się z powrotem w celulozę, która po kolejnych etapach oczyszczania, wybielania i uplastycznienia gliceryną daje przezroczystą folię zwaną celofanem¹.

Celofan pochodny wiskozy jest chętnie wykorzystywany w farmaceutycznych opakowaniach pierwotnych i wtórnych. Zawdzięcza to dobrej kompatybilności z substancjami czynnymi, trwałości mechanicznej, przezroczystości oraz elastyczności – cechom, które pozwalają zabezpieczyć lek przed wilgocią i zanieczyszczeniami¹.

Jak wiskozowy żel kontroluje uwalnianie leku z tabletek?

W tabletkach powlekanych o przedłużonym uwalnianiu – po połknięciu preparatu – wokół jego powłoki tworzy się nierozpuszczalny żel o charakterze wiskozowym². Działa on jak bariera dyfuzyjna: substancja czynna musi przez nią przeniknąć, zanim dotrze do płynu jelitowego. Dzięki temu mechanizmowi lek wchłania się wolniej i przez dłuższy czas, co pozwala zmniejszyć liczbę dawek i wyrównać stężenie substancji czynnej we krwi.

Podobny mechanizm tworzenia żelu wiskozowego zachodzi w preparatach, gdzie polimery celulozowe (np. etyloceluloza, hydroksyetyloceluloza, metyloceluloza) pęcznieją w kontakcie z wodą i tworzą trójwymiarową sieć makrocząsteczek⁶. Stężenie substancji żelującej wynosi zazwyczaj od 0,5 do 2,5%, a w przypadku metylocelulozy – do 5%⁶.

Lepki żel z lidokainą – kiedy i po co się go stosuje?

Jednym z najbardziej znanych preparatów opartych na zasadzie wiskozy farmaceutycznej jest lepki żel z lidokainą 2%. Wskazaniem są bolesne stany zapalne błon śluzowych jamy ustnej i przełyku – w szczególności zapalenie błon śluzowych (mucositis) wywołane chemioterapią lub radioterapią u pacjentów onkologicznych, a także ciężkie zapalenie przełyku³⁴.

Kluczową rolę odgrywa tu właśnie lepkość preparatu. Zwiększona gęstość żelu sprawia, że utrzymuje się on na powierzchni śluzówki znacznie dłużej niż zwykły płyn⁴. Efekt miejscowego znieczulenia jest przez to silniejszy i trwalszy, a jednocześnie ograniczone zostaje wchłanianie lidokainy do krwioobiegu, co zmniejsza ryzyko działania ogólnoustrojowego.

Żel sporządzany jest w warunkach apteki szpitalnej (receptura galenowa) i wydawany pacjentom wyłącznie na zlecenie lekarza⁶. Preparat wymaga właściwego przechowywania w ciemnym opakowaniu szklanym, a ze względu na zawartość wody – odpowiedniego konserwowania⁵⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Preparaty zawierające lepki żel z lidokainą są lekami recepturowymi – stosuj je wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza i nigdy nie zwiększaj samodzielnie dawki ani częstości stosowania.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Objawy bólowe lub stan zapalny błon śluzowych nie ustępują mimo stosowania preparatu.
• Zauważysz objawy mogące świadczyć o wchłonięciu lidokainy do krwioobiegu: zawroty głowy, zaburzenia rytmu serca, drętwienie warg lub języka, uczucie omdlewania.
• Preparat stosowany jest u dziecka – u najmłodszych pacjentów ryzyko działań niepożądanych lidokainy jest wyraźnie wyższe i wymaga szczególnego nadzoru medycznego⁵.
• Masz alergię na środki znieczulające miejscowo z grupy amidów (np. na lidokainę) – żelu nie wolno stosować.
• Pojawi się nasilona reakcja miejscowa: silne pieczenie, obrzęk lub wysypka.

Jeśli przyjmujesz inne leki – poinformuj lekarza. Lidokaina wchłonięta nawet w niewielkiej ilości może wchodzić w interakcje z lekami antyarytmicznymi i niektórymi lekami stosowanymi w onkologii.

Podsumowując: wiskoza i substancje wiskozopodobne to ważna, choć niewidoczna dla pacjenta część technologii farmaceutycznej. Odpowiadają za trwałość opakowań, kontrolę uwalniania leku i skuteczność preparatów miejscowych. Jeśli lekarz przepisał Ci żel z lidokainą, stosuj go dokładnie według zaleceń – a przy jakichkolwiek wątpliwościach pytaj farmaceutę lub lekarza prowadzącego.