Stewia

Czym jest stewia i co nadaje jej słodki smak?

Stewia to roślina z rodziny astrowatych (Stevia rebaudiana Bertoni), której liście zawierają grupę związków zwanych glikozydami stewiolowymi – m.in. stewiozydy, rebaudiozydy A, C i D oraz duklozyd A. To właśnie te substancje odpowiadają za intensywną słodycz: są 200–400 razy słodsze od sacharozy, a przy tym praktycznie bezkaloryczne². W aptekach i sklepach ze zdrową żywnością dostępne są dwie główne formy: suszony liść stewii (mniej przetworzony, zawierający pełne spektrum składników) oraz wyciąg ze stewii (standaryzowany, bogatszy w konkretne glikozydy, np. rebaudiosyd A).

Słodki smak stewii powstaje, gdy glikozydy stewiolowe wiążą się z receptorami słodkiego smaku TAS1R2/TAS1R3 na języku – aktywują je podobnie jak cukier, ale bez dostarczania fermentowalnych węglowodanów⁸. Co ciekawe, te same związki mogą też pobudzać receptory gorzkiego smaku (hT2R4 i hT2R14), co tłumaczy charakterystyczny, lekko gorzkawy posmak stewii wyczuwalny przez część osób⁹.

Jak glikozydy stewiolowe są metabolizowane w organizmie?

Glikozydy stewiolowe nie rozkładają się w górnym odcinku przewodu pokarmowego – enzymy trawienne człowieka nie są w stanie ich rozłożyć. Docierają do jelita grubego, gdzie bakterie jelitowe odszczepiają od nich cząsteczki glukozy i wykorzystują je jako źródło energii. Uwolniony stewiol (aglikon) wchłania się przez żyłę wrotną, trafia do wątroby, gdzie jest sprzęgany z kwasem glukuronowym, i ostatecznie wydalany z moczem jako glukuronid stewiolowy¹¹⁰. Transport stewiolowych metabolitów odbywa się z udziałem transporterów organicznych anionów OAT1 i OAT3 w nerkach¹¹.

Ten mechanizm tłumaczy dwie kluczowe właściwości stewii: brak kalorii i brak wpływu na glikemię poposiłkową. Nienaruszone glikozydy, krążące we krwi w śladowych ilościach, nie dostarczają energii metabolicznej ani nie stymulują wydzielania insuliny w sposób porównywalny do glukozy¹.

Czy stewia może pomagać w kontroli poziomu cukru we krwi?

Badania przedkliniczne i kliniczne wskazują na kilka mechanizmów, przez które składniki stewii mogą wspierać gospodarkę węglowodanową. Stewiozydy i rebaudiosyd A pobudzają wydzielanie insuliny przez komórki beta trzustki – efekt ten jest zależny od stężenia glukozy i jonów wapnia, co oznacza, że jest aktywowany głównie przy podwyższonym poziomie cukru we krwi¹⁴¹⁵. Jednocześnie stewiozydy hamują w wątrobie ekspresję enzymu PEPCK (karboksykinazy fosfoenolopirogronianowej), spowalniając glukoneogenezę – czyli produkcję glukozy przez wątrobę¹⁶¹⁷. Badania laboratoryjne sugerują też, że glikozydy stewiolowe mogą naśladować działanie insuliny poprzez aktywację szlaku PI3K/Akt i translokację transporterów glukozy GLUT do błony komórkowej¹⁸¹⁹.

W badaniach klinicznych z udziałem ludzi efekty są obiecujące, ale niejednoznaczne. Badanie z 2016 roku wykazało, że sproszkowany liść stewii obniżał poziom cukru na czczo i po posiłku u pacjentów z cukrzycą, a dodatkowo poprawiał profil lipidowy (trójglicerydy, cholesterol)²⁰. W małym badaniu z preładowaniem stewia przed posiłkiem dawała niższy poziom glukozy i insuliny poposiłkowej niż sacharoza²¹. Wspólne stanowisko Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego i Amerykańskiego Stowarzyszenia Diabetologicznego uznaje stewię za bezpieczną dla osób z cukrzycą, pod warunkiem właściwego stosowania i braku kompensacyjnego zwiększania kaloryczności posiłków²². Warto jednak pamiętać, że większość badań opiera się na suszonym liściu stewii, a nie na standaryzowanych wyciągach, i że stewia nie zastępuje leczenia farmakologicznego cukrzycy⁶.

Stewia a ciśnienie tętnicze – co mówią badania?

Stewiozydy mogą obniżać ciśnienie tętnicze poprzez blokowanie napływu jonów wapnia do komórek mięśni gładkich naczyń krwionośnych – mechanizm zbliżony do działania werapamilu (antagonisty wapnia)²³²⁴. W dwóch chińskich randomizowanych badaniach z podwójnie ślepą próbą wysokie dawki stewiozydów (250–500 mg trzy razy dziennie) obniżały ciśnienie skurczowe i rozkurczowe o ok. 6–7% w porównaniu z placebo, a efekt utrzymywał się przez cały okres obserwacji (1–2 lata)⁴. W grupie przyjmującej stewiozydy po dwóch latach przerost lewej komory serca (powikłanie nadciśnienia) stwierdzono u 11,5% uczestników wobec 34% w grupie placebo⁴.

Niezależne badanie replikacyjne z dawką do 15 mg/kg masy ciała dziennie nie potwierdziło jednak efektu hipotensyjnego⁵. Dawki stosowane w pozytywnych badaniach (750–1500 mg stewiozydów dziennie) są znacznie wyższe niż typowe spożycie stewii jako słodzika²⁵. Dane są zatem niejednoznaczne i nie uzasadniają stosowania stewii jako substytutu leków hipotensyjnych.

Inne potencjalne właściwości stewii – co wiemy z badań?

Poza działaniem hipoglikemizującym i hipotensyjnym, badania przedkliniczne i laboratoryjne opisują szereg innych efektów biologicznych glikozydów stewiolowych. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że większość tych danych pochodzi z modeli zwierzęcych lub doświadczeń in vitro i nie można ich wprost przekładać na człowieka.

• Działanie przeciwzapalne: stewiozydy hamują aktywację szlaku NF-κB w komórkach układu odpornościowego, zmniejszając produkcję prozapalnych cytokin TNF-α i IL-1β²⁷²⁸. Efekt ten obserwowano w badaniach na hodowlach komórkowych i modelach zwierzęcych.
• Działanie antyoksydacyjne: liść stewii zawiera flawonoidy (luteolina, kemferol, kwercetyna), które wymiatają wolne rodniki²⁹. W modelach zwierzęcych stewiozydy aktywowały czynnik transkrypcyjny Nrf2, wzmacniając komórkową obronę antyoksydacyjną³⁰.
• Wpływ na profil lipidowy: w badaniu na zwierzętach (8 tygodni podawania wyciągu z liścia) zaobserwowano obniżenie stężenia całkowitego cholesterolu, trójglicerydów i LDL przy jednoczesnym wzroście HDL³¹. Dane kliniczne u ludzi są ograniczone.
• Właściwości przeciwdrobnoustrojowe: ekstrakty stewii wykazywały w badaniach in vitro aktywność hamującą wzrost niektórych patogennych bakterii³². Znaczenie kliniczne tych obserwacji jest nieznane.
• Potencjalne działanie antynowotworowe: w badaniach laboratoryjnych stewiozydy i stewiol hamowały aktywność polimerazy DNA i topoizomerazy II oraz indukowały apoptozę w liniach komórek nowotworowych (m.in. raka jelita grubego i piersi)³³³⁴. Są to wyłącznie dane in vitro – nie ma dowodów na skuteczność u ludzi.

Stewia a kontrola masy ciała

Zastąpienie cukru stewią zmniejsza kaloryczność posiłków i napojów bez utraty odczucia słodyczy. W badaniu z preładowaniem uczestnicy spożywający przekąskę ze stewią (290 kcal) zamiast z cukrem (493 kcal) zgłaszali podobny poziom sytości, a jednocześnie nie kompensowali różnicy kalorycznej w kolejnych posiłkach²¹. Metaanaliza 16 słodzików wykazała, że zastąpienie cukru niskokalorycznymi słodzikami, w tym stewią, wiązało się ze średnią utratą masy ciała ok. 1 kg w badaniach 12-miesięcznych³⁵. Badanie z 2019 roku wykazało też, że stewia może zmniejszać odczuwanie apetytu bez wpływu na całkowite spożycie kalorii w ciągu dnia³⁶. Efekty są skromne i zależą od całości diety.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Stewia w typowych ilościach używana jako słodzik jest uznawana za bezpieczną dla większości zdrowych dorosłych. Istnieją jednak sytuacje, w których warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą przed jej regularnym stosowaniem:

• Leki hipotensyjne (obniżające ciśnienie): stewia w wysokich dawkach może nasilać działanie tych leków i prowadzić do nadmiernego obniżenia ciśnienia tętniczego. Jeśli przyjmujesz takie leki, skonsultuj stosowanie stewii z lekarzem⁷.
• Leki przeciwcukrzycowe i insulina: efekt hipoglikemizujący stewii, choć słaby, może sumować się z działaniem leków obniżających cukier. Monitoruj poziom glikemii³⁷.
• Ciąża i karmienie piersią: bezpieczeństwo stewii w tych okresach nie zostało dostatecznie zbadane w badaniach klinicznych. Dostępne dane są niewystarczające, by jednoznacznie potwierdzić bezpieczeństwo – skonsultuj się z lekarzem¹².
• Choroby nerek: metabolity stewiolowe są wydalane przez nerki z udziałem transporterów OAT1/OAT3; przy poważnej niewydolności nerek ich akumulacja może być zwiększona. Porozmawiaj z lekarzem¹¹.
• Zaburzenia hormonalne: jedno z badań (2016) sygnalizowało możliwe działanie zakłócające gospodarkę hormonalną przy wysokich dawkach. Sygnał nie jest potwierdzony, ale osoby z chorobami endokrynologicznymi powinny zachować ostrożność¹².
• Dzieci: brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa długotrwałego stosowania u dzieci³⁸.
• Jeśli po spożyciu stewii pojawią się nudności, wzdęcia, bóle brzucha lub biegunka – sprawdź skład produktu (mogą zawierać alkohole cukrowe) i skonsultuj się z farmaceutą²⁶.

Stewia jako zamiennik cukru to praktyczne narzędzie dla osób dbających o kaloryczność diety, poziom glukozy czy uzębienie. Wybierając produkt, zwróć uwagę na skład – standaryzowany wyciąg ze stewii (bogaty w rebaudiosyd A) ma łagodniejszy smak niż mniej przetworzony liść stewii. Stosuj stewię w ilościach nieprzekraczających ADI (4 mg/kg masy ciała dziennie), nie traktuj jej jako leku i nie odstawiaj przepisanych terapii na jej korzyść. Jeśli masz cukrzycę lub nadciśnienie, omów z lekarzem, czy i jak możesz włączyć stewię do swojej diety.