Tatarak zwyczajny

Czym jest tatarak zwyczajny i skąd pochodzi?

Tatarak zwyczajny (Acorus calamus) to wieloletnia bylina z rodziny tatarakowatych, rosnąca na podmokłych terenach – wzdłuż brzegów rzek, stawów, rowów melioracyjnych i bagien. Pochodzi z Azji Środkowej, do Europy trafił w średniowieczu za sprawą Tatarów, którzy używali go m.in. do dezynfekcji wody pitnej. W Polsce spotykany jest na terenie całego kraju, z wyjątkiem terenów karpackich. Charakterystyczną cechą tej rośliny są mieczowate, ostro zakończone liście oraz brązowe kolby kwiatostanowe. To właśnie od tych kolb pochodzi dobrze znany wszystkim wygląd tataraku.

Surowcem zielarskim jest kłącze tataraku (Rhizoma Calami) – gruba, pozioma, podziemna łodyga o aromatycznym zapachu i gorzkim smaku. Kłącza zbiera się wiosną lub jesienią, najlepiej od roślin dwu- lub trzyletnich, ponieważ to właśnie w nich stężenie olejków eterycznych jest najwyższe. Po zbiorze kłącza są myte, krojone na odcinki i suszone w temperaturze do 35°C – wyższa temperatura powoduje degradację cennego olejku eterycznego.

Co zawiera kłącze tataraku?

Za właściwości zdrowotne tataraku odpowiada bogaty skład chemiczny kłącza. Najważniejszą rolę odgrywa olejek eteryczny, który stanowi nawet do 5,5% masy kłącza. W jego skład wchodzą m.in.:

• Azaron (β- i α-azaron) – dominujący składnik olejku, odpowiedzialny za charakterystyczny aromat i część właściwości biologicznych rośliny; jednocześnie to ten składnik budzi największe obawy toksykologiczne przy nadmiernym spożyciu.
• Kalamen, kamfen, pinen, akoron, kariofilen – pozostałe związki olejku eterycznego, współtworzące profil aromatyczny i biologiczny surowca.
• Akoryna i akoretyna – substancje gorzkie pobudzające wydzielanie soków trawiennych i żółci.
• Garbniki – działają ściągająco, przeciwzapalnie i antybakteryjnie, szczególnie przy stosowaniu zewnętrznym.
• Śluz – działa osłaniająco na błonę śluzową przewodu pokarmowego.

Kłącze zawiera ponadto choliny, skrobię, kwasy organiczne (m.in. kwas akonitowy), witaminę C, kwasy tłuszczowe i sole mineralne. To właśnie ta różnorodność składników sprawia, że tatarak działa wielokierunkowo.

Jak tatarak wpływa na układ pokarmowy?

To główny obszar zastosowania tataraku – i najbardziej udokumentowany. Substancje gorzkie zawarte w kłączu, zwłaszcza akoryna, stymulują wydzielanie śliny, soku żołądkowego, soku trzustkowego i żółci. W praktyce oznacza to, że napar z kłącza tataraku wypity przed posiłkiem może poprawić trawienie, zmniejszyć uczucie ciężkości po jedzeniu i pobudzić apetyt.

Jednocześnie wyciąg z kłącza tataraku wykazuje silne działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Kiedy jelita są nadmiernie napięte i skurczone, tatarak pomaga przywrócić prawidłową perystaltykę – naturalny rytm ruchów jelit, który przesuwa treść pokarmową ku wyjściu. Efektem jest zmniejszenie wzdęć, kolek jelitowych i uczucia przepełnienia. Tatarak zwiększa też wydzielanie mukopolisacharydów – substancji budujących ochronną warstwę śluzową błony żołądka, co może działać łagodnie osłaniająco.

Wskazania do stosowania tataraku w dolegliwościach trawiennych obejmują:

• Wzdęcia i kolki jelitowe – rozkurczowe działanie tataraku przynosi ulgę przy nadmiernym napięciu jelit.
• Niestrawność i uczucie ciężkości po posiłkach – substancje gorzkie pobudzają enzymy trawienne.
• Brak apetytu – gorzki smak tataraku stymuluje wydzielanie śliny i soków żołądkowych.
• Nieżyt żołądka i jelit, łagodne biegunki i zaparcia – tatarak wspiera regulację rytmu jelit.
• Wspomaganie pracy wątroby i dróg żółciowych – tatarak działa żółciopędnie i może być stosowany pomocniczo przy kamicy żółciowej i zapaleniu pęcherzyka żółciowego.

Działanie uspokajające i wpływ na układ nerwowy

Izomery azaronu zawarte w olejku eterycznym tataraku wykazują słabe działanie uspokajające i wzmacniające po podaniu doustnym. Tatarak sprzyja odprężeniu, łagodzi napięcie nerwowe i niepokój, a wieczorny napar może ułatwić zasypianie. Nie jest to środek o sile porównywalnej z lekami nasennymi – działa subtelnie, ale przy przewlekłym stresie i stanach wyczerpania nerwowego może przynieść odczuwalną ulgę.

W mieszankach z innymi ziołami – np. melisą, szyszkami chmielu czy zielem passiflory – tatarak wzmacnia efekt uspokajający całej kompozycji. Warto jednak pamiętać, że właśnie to działanie jest powodem, dla którego tataraku nie należy łączyć z lekami uspokajającymi lub nasennymi bez wcześniejszej konsultacji.

Inne właściwości tataraku

Poza układem pokarmowym i nerwowym tatarak wykazuje szereg innych działań, które docenia tradycyjna fitoterapia:

• Działanie moczopędne – tatarak wspiera wydalanie nadmiaru wody i może być stosowany pomocniczo przy stanach zapalnych pęcherza moczowego i kamicy nerkowej.
• Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze – wyciągi z kłącza hamują rozwój bakterii i grzybów; przy stosowaniu zewnętrznym (np. płukanki, kąpiele) działają antyseptycznie.
• Działanie antypasożytnicze – tatarak stosowany jest pomocniczo przy pasożytach jelitowych, często w mieszankach ziołowych.
• Działanie napotne i wykrztuśne – w tradycyjnej fitoterapii tatarak wchodzi w skład mieszanek stosowanych przy przeziębieniach, kaszlu i infekcjach przebiegających z gorączką.
• Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe – zewnętrznie stosowany może łagodzić bóle reumatyczne i stawowe, w tym przy dnie moczanowej.

Jak stosować tatarak – formy i dawkowanie

W aptekach i sklepach zielarskich tatarak dostępny jest przede wszystkim jako suszone, krojone kłącze do samodzielnego zaparzania. Wyciąg z kłącza tataraku i wyciąg z tataraku zwyczajnego można też znaleźć w postaci gotowych płynnych ekstraktów, nalewek i kapsułek. Korzeń tataraku zwyczajnego pojawia się również jako składnik mieszanek ziołowych i kosmetyków do pielęgnacji włosów.

Przykładowe sposoby przygotowania:

• Napar (do picia) – pół łyżeczki do łyżki rozdrobnionych kłączy zalać szklanką wrzącej wody, zaparzać pod przykryciem 15–60 minut, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po ok. 1/4–1/3 szklanki, najlepiej przed posiłkiem w celu pobudzenia trawienia.
• Odwar (do picia lub zewnętrznie) – 2 łyżeczki kłącza zalać 200 ml zimnej wody, doprowadzić do wrzenia, gotować 5 minut, odstawić pod przykryciem na 20 minut, przecedzić. Stosować doustnie lub zewnętrznie – do przemywania skóry głowy, płukania jamy ustnej i gardła.
• Nalewka – 50–100 g kłącza zalać alkoholem 40–60%, macerować 2 tygodnie w ciemnym miejscu, przefiltrować. Stosować 20–40 kropli przed jedzeniem (pobudzenie apetytu) lub 40–60 kropli po jedzeniu (ułatwienie trawienia). Rozcieńczona nalewka nadaje się do płukania jamy ustnej i gardła.
• Kąpiel – odwar z 200–300 g kłącza dodać do wanny z ciepłą wodą; kąpiel trwa 20–30 minut i działa relaksująco oraz korzystnie na skórę.

Tatarak w pielęgnacji włosów i skóry

To jeden z ważniejszych obszarów zastosowania tataraku z perspektywy codziennej pielęgnacji. Dzięki właściwościom przeciwzapalnym, ściągającym i bakteriobójczym napary i odwary z kłącza tataraku stosuje się do przemywania skóry głowy przy łupieżu, łojotokowym zapaleniu skóry i nadmiernym wypadaniu włosów. Sole mineralne zawarte w kłączu działają odżywczo na cebulki włosów i poprawiają kondycję pasm.

Olejek tatarakowy nakładany na skórę wykazuje właściwości przeciwgrzybicze i antybakteryjne – jest stosowany pomocniczo przy cerze trądzikowej i skórze z tendencją do stanów zapalnych. Tatarak wchodzi w skład wielu kosmetyków – szamponów, odżywek, balsamów i masek do włosów.

Przeciwwskazania i skutki uboczne

Tatarak stosowany zgodnie z zaleceniami i w rozsądnych dawkach jest zazwyczaj dobrze tolerowany. Nadmierne spożywanie może jednak wywołać:

• Nudności i niewielki ból brzucha.
• Wymioty, przyspieszenie akcji serca lub nadmierne obniżenie ciśnienia krwi.
• Odwodnienie – ze względu na moczopędne właściwości zioła.
• Wysokie dawki mogą prowadzić do zaburzeń zachowania.

Bezwzględnie nie należy stosować tataraku w ciąży – roślina wykazuje genotoksyczność i może zaburzać rozwój płodu; historycznie była używana jako środek poronny. Preparatów z tataraku należy też unikać podczas karmienia piersią. Osoby z nadwrażliwością na olejek eteryczny tataraku (ryzyko reakcji alergicznej: wysypka, świąd, zaczerwienienie skóry) powinny zrezygnować z jego stosowania. Ostrożność wskazana jest też u osób z czynną chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, u których nadmierne pobudzanie wydzielania kwasu solnego może nasilać objawy. Preparatów z tataraku nie należy podawać dzieciom poniżej 12. roku życia bez konsultacji z lekarzem.

Podsumowując: tatarak zwyczajny to wielofunkcyjne zioło, najcenniejsze dla osób z przewlekłymi, łagodnymi zaburzeniami trawienia, wzdęciami i brakiem apetytu. Jego łagodne działanie uspokajające, właściwości przeciwbakteryjne i szerokie zastosowanie zewnętrzne czynią z niego wartościowy składnik domowej fitoterapii – pod warunkiem przestrzegania zalecanych dawek i czasu stosowania. Przy chorobach przewlekłych, ciąży lub przyjmowaniu leków warto wcześniej skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.