Tatarak zwyczajny

Czym jest tatarak zwyczajny i jaki surowiec się stosuje?

Tatarak zwyczajny (Acorus calamus L.) to wieloletnia roślina błotna rosnąca w wilgotnych siedliskach Europy, Azji i Ameryki Północnej. W medycynie tradycyjnej – ajurwedyjskiej, chińskiej i arabskiej – stosowany jest od ponad 3000 lat, a jego kłącze znane było w starożytnej Mezopotamii jako cenny artykuł handlowy¹⁰. Surowcem leczniczym jest kłącze tataraku (rhizoma calami) – podziemna łodyga bogata w olejek eteryczny, gorzkie glikozydy i substancje czynne. Z kłącza pozyskuje się wyciągi (wyciąg z kłącza tataraku, wyciąg z tataraku zwyczajnego) stosowane zarówno doustnie w tradycyjnych systemach medycznych, jak i zewnętrznie lub w kosmetyce¹¹.

W nowoczesnej fitoterapii kłącze tataraku bywa określane mianem gorzkiego aromatycznego i tradycyjnie stosowane jako środek żołądkowy i wiatropędny¹¹. Warto jednak wiedzieć, że status bezpieczeństwa tataraku jest bardzo zróżnicowany w zależności od odmiany rośliny i zawartości w niej β-asaronu.

Co zawiera kłącze tataraku – skład chemiczny i różnice między odmianami

Kłącze tataraku zawiera olejek eteryczny w ilości 1,5–3,5% (świeże kłącze) lub około 0,8% (suszone), a w niektórych japońskich okazach nawet do 5%¹². Olejek to mieszanina ponad 250 związków lotnych, spośród których najważniejsze są fenylopropenylowe pochodne – β-asaron (cis-izoasaron) i α-asaron (trans-izoasaron) – oraz sesquiterpeny: shyobunon, izoshyobunon, kalamusenon i akorenon³. Poza olejkiem kłącze zawiera gorzki glikozyd akorynę, skrobię, garbniki, flawonoidy (luteolina, apigenina, kwercetyna), saponiny, śluz, białka i 13 aminokwasów, w tym argininę, lizynę i tryptofan¹³¹⁴.

Kluczową kwestią dla bezpieczeństwa jest zawartość β-asaronu, która zależy od odmiany (chemotypu) rośliny:

Całkowita zawartość fenoli w wyciągach z kłącza wynosi 4,77–7,5 mg GAE/g, a flawonoidów około 12 mg QE/g, przy czym wyciągi etanolowe wykazują wyższą aktywność antyoksydacyjną niż metanolowe¹⁵.

Tradycyjne zastosowania tataraku – co mówi historia?

Tatarak ma jedno z najdłuższych udokumentowanych zastosowań spośród wszystkich roślin leczniczych. W medycynie ajurwedyjskiej kłącze – znane jako vacha (co znaczy „mówić”) – stosowane było przy zaburzeniach neurologicznych, epilepsji, problemach z pamięcią, astmie i dolegliwościach trawiennych¹⁸. W tradycyjnej medycynie chińskiej służyło do wspomagania trawienia i regulacji fermentacji w przewodzie pokarmowym. W Europie kłącze tataraku wchodziło w skład oficjalnych farmakopei kilku krajów (m.in. Austrii, Holandii, Polski, Szwajcarii) jako środek żołądkowy i wiatropędny¹⁹.

Tradycyjne wskazania obejmowały bardzo szeroki zakres: wzdęcia, niestrawność, kolkę, biegunkę, astmę, kaszel, gorączkę, reumatyzm, choroby skóry i stany lękowe¹¹. Tatarak bywał też żuty jako środek wspomagający głos – stąd angielska nazwa Singer’s Root (korzeń śpiewaka)²⁰. Żadne z tych tradycyjnych zastosowań nie zostało jednak potwierdzone w wysokiej jakości badaniach klinicznych na ludziach.

Co mówią badania przedkliniczne o działaniu tataraku?

Większość dostępnych danych farmakologicznych pochodzi z badań na zwierzętach lub komórkach – należy więc traktować je jako wstępne i niepotwierdzające skuteczności u ludzi. Poniżej zestawienie głównych obszarów badań:

• Działanie rozkurczowe i przeciwbiegunkowe: wyciąg z kłącza hamował skurcze izolowanego jelita królika (EC₅₀ ≈ 0,42 mg/ml) poprzez blokadę kanałów wapniowych, porównywalne do działania werapamilu; zmniejszał też nasilenie biegunki wywołanej olejem rycynowym u myszy²¹.
• Działanie przeciwwrzodowe: doustna dawka 500 mg/kg wyciągu etanolowego wykazała istotną aktywność przeciwwydzielniczą i ochronę błony śluzowej żołądka u szczurów, co wspiera tradycyjne stosowanie przy gastropatii².
• Działanie przeciwdrgawkowe: wyciągi metanolowe i wodne zmniejszały intensywność i czas trwania drgawek w modelach zwierzęcych (MES, PTZ); efekt wiązany z modulacją receptorów GABA_A i hamowaniem aktywności GABA-transaminazy¹²².
• Neuroprotekcja: olejek eteryczny wykazywał działanie neuroprotekcyjne poprzez blokadę receptorów NMDA w hodowlach neuronów korowych; β-asaron w modelach demencji u gryzoni zmniejszał apoptozę neuronów²³.
• Działanie hepatoprotekcyjne i nefroprotekkcyjne: wyciąg etanolowy (500 mg/kg) chronił wątrobę i nerki przed uszkodzeniem wywołanym acetaminofenem u szczurów, porównywalnie do sylimaryny²⁴.
• Działanie hipoglikemiczne: frakcja octanu etylu z kłącza zwiększała wydzielanie insuliny w hodowlach komórkowych i obniżała glikemię u myszy z cukrzycą; inhibicja α-glukozydazy (IC₅₀ = 0,41 µg/ml)²⁵.
• Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze: olejek eteryczny i wyciągi wykazywały aktywność wobec grzybów, drożdży i wybranych bakterii (m.in. E. coli, S. aureus) w badaniach in vitro²⁶.

Warto też odnotować jedno małe badanie kliniczne: u 45 pacjentów z chorobą niedokrwienną serca stosowanie kłącza tataraku w dawce 1,5–3 g/dobę przez 3 miesiące wiązało się z poprawą zapisu EKG, zmniejszeniem bólu w klatce piersiowej i korzystnymi zmianami w lipidogramie²⁷. Badanie to jest jednak zbyt małe i niewystarczająco udokumentowane, by stanowić podstawę jakichkolwiek zaleceń klinicznych.

Tatarak a przepisy regulacyjne – jak wygląda sytuacja w Europie?

Regulacje dotyczące tataraku różnią się znacząco między krajami i skupiają się przede wszystkim na ograniczeniu ekspozycji na β-asaron. Unia Europejska ustaliła limity zawartości β-asaronu w żywności: maksymalnie 0,1 mg/kg w żywności gotowej do spożycia i 1 mg/kg w napojach alkoholowych oraz mieszankach przyprawowych⁵. Komitet JECFA FAO/WHO już w 1981 roku odnotował toksyczne działanie α- i β-asaronu, co skłoniło organy regulacyjne do wprowadzenia ograniczeń²⁸. W Stanach Zjednoczonych FDA zakazała stosowania tataraku w żywności w 1968 roku ze względu na powstawanie nowotworów u zwierząt laboratoryjnych⁶. Do fitoterapii zaleca się wyłącznie materiał z niską zawartością β-asaronu – diploidalne odmiany północnoamerykańskie lub europejskie triploidy z zawartością poniżej 0,5%⁵.

Dawkowanie – co podają tradycyjne systemy zielarskie?

Nie istnieje żadna klinicznie zatwierdzona dawka tataraku dla człowieka. Tradycyjne systemy zielarskie podają orientacyjne zakresy, które nie mają potwierdzenia w badaniach klinicznych i nie uwzględniają ryzyka wynikającego z zawartości β-asaronu. Dla porządku informacyjnego – źródła fitoterapeutyczne wymieniają:

• Suszone kłącze: 1–5 g/dobę (źródła europejskie) lub maksymalnie 4 g jednorazowo, do 3 razy dziennie²⁹³⁰.
• Nalewka (1:5 w 60% alkoholu): 1–5 ml/dobę lub 20–50 kropli 3 razy dziennie³¹.
• Odwar: do 30 ml 3 razy dziennie³⁰.

Podkreślić należy, że dane te pochodzą z tradycji zielarskiej, a nie z badań klinicznych. Dawkowanie jest ściśle uzależnione od zawartości β-asaronu w konkretnym surowcu, której pacjent zazwyczaj nie zna. Z tego powodu żadne instytucje medyczne nie rekomendują doustnego stosowania preparatów z tataraku.

Działania niepożądane i toksyczność tataraku

Doustne stosowanie tataraku uznawane jest za prawdopodobnie niebezpieczne. Udokumentowane działania niepożądane i zagrożenia to⁸³²:

• Nudności i wymioty (szczególnie przy wyższych dawkach – tatarak ma właściwości emetyczne)
• Uszkodzenie nerek
• Drgawki
• Działanie halucynogenne przy dużych dawkach (duże dawki kłącza mogą wywoływać stany podobne do intoksykacji LSD)³³
• Działanie rakotwórcze i genotoksyczne β-asaronu (potwierdzone w badaniach na zwierzętach)
• Obniżenie ciśnienia krwi i tętna⁹
• Kontaktowe zapalenie skóry przy stosowaniu olejku eterycznego zewnętrznie⁵

Interakcje z lekami – czego unikać?

Tatarak może wchodzić w istotne interakcje z wieloma grupami leków. Wynika to głównie z wpływu na enzymy cytochromu P450 (CYP3A4, CYP2D6) oraz działania na ośrodkowy układ nerwowy i układ sercowo-naczyniowy³⁴³⁵:

• Leki uspokajające i nasenne (benzodiazepiny, barbiturany, zolpidem): ryzyko nadmiernego uspokojenia i depresji ośrodkowego układu nerwowego³⁶
• Leki obniżające ciśnienie krwi (inhibitory ACE, sartany, blokery kanału wapniowego, diuretyki): ryzyko nadmiernego spadku ciśnienia³⁷
• Inhibitory MAO (stosowane w depresji, np. fenelzyna, tranylcypromina): nasilenie działań niepożądanych³⁸
• Leki antycholinergiczne (atropina, skopolamina, niektóre leki przeciwhistaminowe i antydepresanty): wzajemne osłabienie działania³⁹
• Inhibitory acetylocholinesterazy (stosowane w chorobie Alzheimera): ryzyko nasilenia działań niepożądanych⁴⁰
• Leki przeciwpadaczkowe (walproinian, karbamazepina): opisywano interakcje metaboliczne³⁴

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Ze względu na profil bezpieczeństwa tataraku, przed jakimkolwiek doustnym stosowaniem preparatów zawierających kłącze tataraku lub jego wyciągi należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Szczególną ostrożność powinny zachować następujące grupy:

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – stosowanie tataraku doustnie jest bezwzględnie przeciwwskazane⁹
• Osoby z chorobami serca i niskim ciśnieniem krwi – tatarak może nasilać hipotensję i zaburzać pracę serca⁹
• Osoby przyjmujące leki na receptę – szczególnie leki uspokajające, przeciwnadciśnieniowe, inhibitory MAO, leki na chorobę Alzheimera i przeciwpadaczkowe³⁷
• Osoby przed planowanym zabiegiem chirurgicznym – tatarak może nasilać działanie środków anestezjologicznych; zaleca się odstawienie co najmniej 2 tygodnie przed operacją⁹
• Dzieci – stosowanie u dzieci nie jest zalecane⁴¹

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń pod numer 112, jeśli po spożyciu preparatu z tataraku wystąpią: silne wymioty, drgawki, zaburzenia świadomości, znaczny spadek ciśnienia krwi lub objawy halucynacji.

Jeśli rozważasz stosowanie tataraku – nawet zewnętrznie lub jako przyprawy – zapytaj farmaceutę o skład konkretnego produktu i zawartość β-asaronu. Wybieraj wyłącznie preparaty ze sprawdzonego źródła, z potwierdzoną niską zawartością tej substancji. Pamiętaj, że tradycyjna historia stosowania rośliny nie jest równoznaczna z udowodnioną skutecznością i bezpieczeństwem w rozumieniu współczesnej medycyny opartej na dowodach.