Jota-karagen

Czym jest jota-karagen i skąd pochodzi?

Jota-karagen to siarczan polisacharydu – długołańcuchowy polimer cukrowy – pozyskiwany z czerwonych alg morskich, takich jak Eucheuma denticulatum. Jego łańcuch zbudowany jest z naprzemiennie połączonych jednostek α-D-galaktozy i 3,6-anhydro-D-galaktozy, przy czym na każdą jednostkę disacharydową przypadają dwie grupy siarczanowe⁹. To właśnie ta wysoka zawartość siarczanu – sięgająca 28–30% – decyduje o właściwościach biologicznych tej substancji⁸. Od innych odmian karagenów (kappa, lambda) różni się liczbą grup siarczanowych i zdolnością do tworzenia elastycznych żeli w obecności jonów wapnia¹⁰.

Karagen od dekad jest stosowany w przemyśle spożywczym jako zagęstnik i stabilizator. Jednak jota-karagen w zastosowaniach medycznych to coś zupełnie innego: spray do nosa lub pastylki do ssania, w których substancja działa wyłącznie miejscowo na śluzówkę dróg oddechowych – nie jest wchłaniana do krwi⁶.

Jak jota-karagen blokuje wirusy w nosie?

Mechanizm działania jota-karagenu jest w pełni fizyczny i elektrostatyczny – substancja nie ingeruje w metabolizm komórkowy ani nie pobudza układu immunologicznego w sposób ogólnoustrojowy. Grupy siarczanowe nadają cząsteczce silny ładunek ujemny, który przyciąga i wiąże się z naładowanymi dodatnio białkami na powierzchni otoczki wirusowej¹. Efektem jest fizyczna blokada: wirus nie może przyłączyć się do receptorów na komórkach nabłonka nosowo-gardłowego i nie przedostaje się do wnętrza komórki².

W ten sposób jota-karagen działa na wiele różnych rodzin wirusów – rinowirusy (najczęstsza przyczyna przeziębienia), wirusy grypy A, koronawirusy (w tym SARS-CoV-2), a także wirusy brodawczaka ludzkiego (HPV)¹². Szeroka aktywność wynika z tego, że mechanizm blokowania przyłączania jest nieswoisty – substancja nie rozpoznaje konkretnego szczepu, lecz reaguje na ładunek elektryczny obecny na powierzchni wielu różnych wirusów. Wysoka masa cząsteczkowa sprawia, że jota-karagen praktycznie nie przenika przez śluzówkę nosa do krwiobiegu (przenikanie poniżej 0,008%), więc działa wyłącznie tam, gdzie zostanie zaaplikowany⁶.

Co mówią badania kliniczne na temat przeziębienia?

Jota-karagen w postaci sprayu do nosa był oceniany w kilku randomizowanych, podwójnie zaślepionych, kontrolowanych placebo badaniach klinicznych. W pierwszym z nich, z udziałem 35 dorosłych z wczesnymi objawami przeziębienia, spray zawierający 0,12% jota-karagen stosowany trzy razy dziennie przez 4 dni istotnie zmniejszył nasilenie objawów (p = 0,046) i ładunek wirusowy w popłuczynach nosa (p = 0,009)¹¹. W dużym badaniu austriackim (211 pacjentów) wykazano skrócenie czasu trwania objawów (p = 0,037) i zmniejszenie miana wirusów w wydzielinie nosa (p = 0,024)¹².

Badanie ICICC (faza IV, 200 dorosłych) potwierdziło tendencję do zmniejszenia punktacji objawowej w dniach 2–4 leczenia – różnica nie osiągnęła progu istotności statystycznej dla głównego punktu końcowego (p = 0,0895), ale analizy eksploracyjne wykazały istotne zmniejszenie objawów (p = 0,036–0,050). W podgrupie z potwierdzonym zakażeniem rinowirusem lub enterowirusem ładunek wirusowy zmalał o 90,2% w grupie jota-karagenu wobec 72% w grupie placebo⁴¹³. W badaniu z udziałem 153 dzieci wykazano skrócenie czasu ustępowania choroby (p = 0,038), mniejszą częstość wtórnych zakażeń innymi wirusami oddechowymi (p = 0,046) i niższy ładunek wirusowy (p = 0,026)¹⁴.

Zbiorczo dane z badań klinicznych wskazują, że jota-karagen:

• skraca czas trwania przeziębienia o około 2 dni (u dzieci z 9,4 do 7,6 dnia, u dorosłych z 13,7 do 11,6 dnia)³,
• zmniejsza ładunek wirusowy w śluzówce nosa o około 90% w porównaniu z placebo⁴,
• zmniejsza nasilenie objawów (ból głowy, bóle mięśni, gorączka, ból gardła, zatkany nos, katar, kaszel, kichanie) nawet 2–4-krotnie w porównaniu z placebo¹⁵,
• obniża częstość nawrotów z 30% do 14% (p = 0,01)¹⁶.

Czy jota-karagen działa na COVID-19?

W warunkach laboratoryjnych jota-karagen hamował zakażenie komórek wirusem SARS-CoV-2 z wartością IC₅₀ wynoszącą około 21 µg/ml (dla porównania: stężenie w sprayu to 1200 µg/ml, czyli wielokrotność wartości hamującej)¹⁷. Badania na hodowlach zróżnicowanego nabłonka ludzkich dróg oddechowych wykazały całkowite lub znaczące zahamowanie zakażenia po ekspozycji na spray z jota-karagenem¹⁸.

Kliniczne badanie CARR-COV-02 (randomizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo, 394 pracowników medycznych mających kontakt z pacjentami z COVID-19) wykazało, że cztery dawki dziennie sprayu z jota-karagenem przez 21 dni obniżyły incydencję potwierdzonego PCR COVID-19 z 5,0% (placebo) do 1,0% (jota-karagen) – iloraz szans 0,19 (95% CI 0,05–0,77; p = 0,03). Częstość działań niepożądanych była porównywalna między grupami (17,3% vs 15,2%; p = 0,5)⁵. Wyniki te są obiecujące, jednak badacze zastrzegają, że potrzebne są dalsze duże badania, by jednoznacznie potwierdzić skuteczność w zapobieganiu COVID-19¹⁹.

W jakich formach dostępny jest jota-karagen i jak się go stosuje?

W aptece jota-karagen dostępny jest przede wszystkim jako spray do nosa (wyrób medyczny), najczęściej w stężeniu 0,12% w izotonicznym roztworze soli fizjologicznej. W badaniach klinicznych stosowano go 3–4 razy dziennie przez 7–14 dni, podając po kilka dawek do każdego otworu nosowego²¹. Dostępne są też pastylki do ssania – w jednym z badań wykazano, że po zażyciu pojedynczej pastylki stężenie jota-karagenu w ślinie przekracza ponad 60-krotnie minimalne stężenie hamujące replikację wirusów²². Forma pastylek może być szczególnie przydatna przy objawach gardłowych – badanie z udziałem 180 pacjentów z wirusowym zapaleniem gardła wykazało, że pastylki z jota-karagenem podawane 6 razy dziennie przez do 10 dni istotnie zmniejszały nasilenie objawów (p = 0,036), a ładunek wirusowy rinowirusa w gardle po 5 dniach zmalał o 90,2%²³.

Bezpieczeństwo i działania niepożądane

Jota-karagen stosowany donosowo wykazuje bardzo dobry profil bezpieczeństwa, potwierdzony zarówno w badaniach przedklinicznych, jak i kilku badaniach klinicznych z łącznie setkami uczestników. W badaniach na zwierzętach (króliki, szczury) po wielokrotnym podaniu donosowym przez 7 i 28 dni nie zaobserwowano miejscowej nietolerancji ani ogólnoustrojowych efektów toksycznych – poziom NOAEL wynosił 448 µg/kg/dobę dla drogi donosowej²⁴. Kluczowe jest to, że substancja praktycznie nie przenika przez śluzówkę nosa do krwiobiegu (przenikanie poniżej 0,008%), co eliminuje ryzyko działań ogólnoustrojowych²⁵.

W badaniach klinicznych działania niepożądane w grupie jota-karagenu i grupie placebo były porównywalnie rzadkie i nieciężkie. W badaniu ICICC (200 dorosłych) działania niepożądane zgłosiło 5% uczestników grupy jota-karagen wobec 7% w grupie placebo; nie odnotowano żadnych ciężkich zdarzeń niepożądanych²⁶. Ponad 88% uczestników oceniło tolerancję sprayu jako dobrą lub bardzo dobrą²⁶. Sporadycznie zgłaszano łagodne podrażnienie nosa lub przemijający katar²⁷.

Odrębną kwestią jest długotrwałe doustne stosowanie karagenów jako dodatków do żywności. Część badań na modelach zwierzęcych i in vitro wskazuje na możliwy związek długotrwałego spożycia z zaburzeniami mikrobioty jelitowej i nieznacznym stanem zapalnym jelit²⁸. Dane te dotyczą jednak innej drogi podania (doustnej, w dużych ilościach) i nie przekładają się na stosowanie sprayu do nosa w stężeniu 0,12%.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Spray z jota-karagenem jest wyrobem medycznym stosowanym miejscowo, jednak w pewnych sytuacjach konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą przed jego użyciem:

• Zaburzenia krzepnięcia i leki przeciwzakrzepowe: grupy siarczanowe jota-karagenu mogą aktywować czynnik XII układu krzepnięcia i wykazywać działanie przeciwzakrzepowe proporcjonalne do zawartości siarczanu – osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę, heparynę, nowe doustne antykoagulanty) lub mające choroby układu krzepnięcia powinny zasięgnąć porady lekarza⁷⁸.
• Ciąża i karmienie piersią: brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania jota-karagenu u kobiet w ciąży i karmiących piersią – w razie wątpliwości skonsultuj się z lekarzem.
• Objawy alarmowe infekcji: wysoka gorączka (powyżej 39°C), duszność, ból w klatce piersiowej, znaczne pogorszenie stanu ogólnego po kilku dniach stosowania sprayu – to sygnały, by niezwłocznie skontaktować się z lekarzem; jota-karagen nie zastępuje leczenia przyczynowego ciężkich infekcji.
• Brak poprawy po 7–10 dniach: jeśli objawy przeziębienia lub infekcji górnych dróg oddechowych nie ustępują po typowym czasie, konieczna jest ocena lekarska w celu wykluczenia powikłań lub wtórnego zakażenia bakteryjnego.
• Dzieci poniżej 1. roku życia: przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu do nosa u niemowląt skonsultuj się z pediatrą.

Jota-karagen w postaci sprayu do nosa to preparat o działaniu miejscowym i udokumentowanym profilu bezpieczeństwa. Stosuj go zgodnie z instrukcją wyrobu medycznego i nie zastępuj nim leczenia przepisanego przez lekarza. Jeśli masz jakiekolwiek wątpliwości – zapytaj farmaceutę.