Buzdyganek naziemny

Co to jest buzdyganek naziemny i jakie substancje w nim działają?

Buzdyganek naziemny (Tribulus terrestris) to bylina z rodziny Zygophyllaceae, od tysięcy lat obecna w tradycyjnej medycynie chińskiej i ajurwedyjskiej. W aptekach i sklepach z suplementami można go spotkać jako wyciąg z owoców buzdyganka, wyciąg z ziela lub wyciąg z całej rośliny – każda z tych form może się różnić składem, bo proporcje substancji czynnych zależą od części rośliny i regionu uprawy¹.

Za aktywność biologiczną odpowiada ponad 70 zidentyfikowanych związków, lecz najważniejsze są saponiny steroidowe – zwłaszcza furostanolowe i spirostanolowe. Do kluczowych należą: protodioscyna (uznawana za główny marker bioaktywności), diosgenina, tigogenina, hecogenina i ruscogenina¹⁰¹¹. W badaniach zidentyfikowano łącznie 108 różnych saponin (58 spirostanowych i 50 furostanowych)¹². Oprócz saponin roślina dostarcza flawonoidów (rutyna, kwercetyna, kemferol, hiperozyda, naryngina), alkaloidów (m.in. harmina, harmanu), lignanamidów (tribulusamidy A i B) oraz kwasów fenolowych (chlorogenowy, kawowy, elagowy)¹³¹⁴.

Saponiny działają jak modulatory błon komórkowych i naśladują aktywność hormonów steroidowych. Flawonoidy i kwasy fenolowe wykazują właściwości antyoksydacyjne i modulują aktywność enzymów¹⁵. Skład wyciągu zmienia się zależnie od regionu zbioru – dlatego produkty standaryzowane na zawartość saponin furostanolowych dają bardziej powtarzalne efekty¹⁶.

Jak buzdyganek działa w organizmie – mechanizmy działania

Mechanizm działania buzdyganka jest wielokierunkowy i wynika z aktywności różnych grup związków. Najlepiej udokumentowana jest rola protodioscyny w układzie rozrodczym: substancja ta może być przekształcana w organizmie w dehydroepiandrosteron (DHEA), co pośrednio wpływa na gospodarkę hormonalną¹⁷. W badaniach na zwierzętach wykazano, że saponiny buzdyganka zwiększają uwalnianie tlenku azotu (NO) z naczyń krwionośnych, co rozluźnia mięśnie gładkie ciał jamistych i poprawia ukrwienie prącia – mechanizm niezależny od poziomu testosteronu¹⁸.

W zakresie działania metabolicznego saponiny buzdyganka hamują alfa-glukozydazę (enzym trawiący węglowodany), co może spowalniać wchłanianie glukozy po posiłku¹⁹. Działanie hipotensyjne wiąże się z hamowaniem konwertazy angiotensyny (ACE) i relaksacją mięśni gładkich naczyń²⁰. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach wykazano też działanie przeciwzapalne – wyciąg hamuje ekspresję COX-2, iNOS oraz cytokin prozapalnych TNF-α i IL-6 poprzez szlaki NF-κB i MAPK²¹²².

Czy buzdyganek podnosi testosteron – co mówią badania?

Popularność buzdyganka w suplementach dla sportowców i mężczyzn opiera się w dużej mierze na przekonaniu, że podnosi poziom testosteronu. Aktualne dane kliniczne temu nie potwierdzają. Kontrolowane badania z randomizacją konsekwentnie wykazują, że wyciąg z buzdyganka nie zwiększa istotnie stężenia testosteronu u zdrowych mężczyzn³²³. W jednym z dobrze zaprojektowanych badań nie stwierdzono żadnych zmian poziomu testosteronu, androstenedionu ani LH po suplementacji²³.

Wcześniejsze doniesienia o wzroście testosteronu pochodziły głównie z badań na zwierzętach (szczury, króliki, naczelne) lub z małych, słabo kontrolowanych prób klinicznych. Wyniki były mieszane: część badań u mężczyzn z hipogonadyzmem lub zaburzeniami erekcji wskazywała na pewien wzrost testosteronu i DHEA, inne nie wykazały żadnej różnicy²⁴²⁵. Obecny konsensus naukowy uznaje pogląd o testosteronowym działaniu buzdyganka za przestarzały²⁶.

Kiedy buzdyganek może pomóc – potwierdzone i możliwe zastosowania

Najsilniejsze dowody kliniczne dotyczą dysfunkcji seksualnych. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu z placebo u 180 mężczyzn z łagodną lub umiarkowaną dysfunkcją erekcji przyjmowanie wyciągu zawierającego co najmniej 112,5 mg saponin furostanolowych trzy razy dziennie przez 12 tygodni istotnie poprawiło wyniki w skali IIEF (Międzynarodowy Indeks Funkcji Erekcji) w porównaniu z placebo²⁷. U kobiet z hipoaktywnym zaburzeniem pożądania seksualnego (HSDD) kilka kontrolowanych badań wykazało poprawę libido, podniecenia i satysfakcji seksualnej²⁸²⁹. Efekty były najbardziej widoczne u osób z istniejącą dysfunkcją seksualną, a nie u zdrowych ochotników³.

Działanie moczopędne buzdyganka jest związane z wysoką zawartością azotanów, olejków eterycznych i soli potasowych w owocach i nasionach³². Tradycyjne zastosowanie przy kamicy nerkowej ma pewne uzasadnienie w badaniach laboratoryjnych (hamowanie tworzenia kryształów szczawianu wapnia przez frakcję butanolową zawierającą kwercetynę i diosgeninę), lecz brakuje prób klinicznych u ludzi³¹.

Dawkowanie – ile i jak długo?

W metaanalizach i przeglądach systematycznych najczęściej stosowano dawki 750–1500 mg wyciągu dziennie, przy czym dawka 750 mg/dobę jest bardziej powszechna⁵. Niektóre badania kliniczne stosowały 500 mg wyciągu trzy razy dziennie (łącznie 1500 mg), gdzie jedna dawka zawierała 225 mg saponin furostanolowych⁵. Produkty standaryzowane na 40% saponin furostanolowych przyjmuje się często w dawce 115 mg saponin dwa–trzy razy dziennie³³.

Wyciąg z buzdyganka jest przyjmowany doustnie w postaci kapsułek, tabletek lub proszku. Bezpieczeństwo stosowania potwierdzono jedynie do 90 dni – dłuższa kuracja nie ma wystarczającego oparcia w danych klinicznych⁶. Saponiny buzdyganka wchłaniają się słabo z przewodu pokarmowego, są szeroko dystrybuowane do wątroby, nerek i płuc, metabolizowane przez enzymy cytochromu P450 do form aglikonowych i wydalane głównie z kałem³⁴.

Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania

W krótkoterminowych badaniach klinicznych (do 90 dni) przy dawkach 750–1500 mg/dobę buzdyganek był stosunkowo dobrze tolerowany – działania niepożądane były rzadkie i łagodne, najczęściej żołądkowo-jelitowe: bóle brzucha, skurcze, biegunka, nudności⁶. Przy dawkach powyżej 1000 mg/dobę odnotowywano też zaburzenia snu, zmęczenie i przyspieszoną akcję serca³⁷.

Opisy przypadków klinicznych wskazują na rzadkie, ale poważne działania niepożądane: ostre uszkodzenie nerek, hiperbilirubinemię i uszkodzenie wątroby – jednak w większości tych przypadków pacjenci jednocześnie stosowali steroidy anaboliczne lub inne substancje, co utrudnia jednoznaczne przypisanie toksyczności buzdygankowi³⁸³⁹. Baza LiverTox (NIH) ocenia ryzyko hepatotoksyczności buzdyganka u ludzi jako niepotwierdzone, lecz możliwe przy wysokich dawkach lub u osób z chorobami wątroby⁴⁰.

Spożycie surowych owoców buzdyganka (kolczastych) jest niebezpieczne – odnotowano poważne problemy płucne po ich zjedzeniu⁶. W badaniach in vitro wykazano cytotoksyczne i genotoksyczne działanie niektórych wyciągów, lecz nie wiadomo, jak te wyniki przekładają się na człowieka⁴¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed zastosowaniem buzdyganka skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki na cukrzycę, nadciśnienie, lit lub klopidogrel – ryzyko groźnych interakcji⁸³⁶.
• Masz chorobę wątroby lub nerek – nawet typowe dawki mogą być ryzykowne⁴⁰.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – buzdyganek może wywoływać efekty hormonalne; jego stosowanie w ciąży jest prawdopodobnie niebezpieczne⁹⁴².
• Masz przerost prostaty lub raka prostaty – możliwy wpływ na masę gruczołu krokowego⁹⁴³.
• Planujesz zabieg chirurgiczny – odstawiaj buzdyganek co najmniej 2 tygodnie przed operacją ze względu na wpływ na poziom cukru i ciśnienie krwi⁴⁴.

Zgłoś się do lekarza niezwłocznie, jeśli podczas stosowania buzdyganka pojawią się: żółtaczka, ciemny mocz, silny ból brzucha lub okolicy lędźwiowej, obrzęki, gwałtowny spadek ciśnienia lub poziomu cukru we krwi, a także przedłużony, bolesny wzwód (priapizm)⁴⁵.

Buzdyganek naziemny może być interesującym uzupełnieniem diety dla osób z łagodnymi zaburzeniami seksualnymi – szczególnie kobiet z obniżonym popędem. Warto jednak traktować go jako suplement, a nie lek, i zawsze omawiać jego stosowanie z lekarzem, zwłaszcza przy chorobach przewlekłych lub przyjmowaniu innych leków. Wybieraj produkty standaryzowane na zawartość saponin, stosuj przez ograniczony czas i nie przekraczaj zalecanych dawek. Brak efektu po kilku tygodniach to sygnał, by porozmawiać ze specjalistą o innych możliwościach.