Benfotiamina czy tiamina? Którą formę witaminy B1 wybrać

Czym jest witamina B1 i dlaczego jest tak ważna dla organizmu?

Tiamina, czyli witamina B1, to pierwszy związek, który w historii nauki został rozpoznany jako witamina. Dokonał tego w 1911 roku polski biochemik Kazimierz Funk, badając przyczyny groźnej choroby beri-beri, szerzącej się wówczas w Azji. Tiamina jest substancją rozpuszczalną w wodzie, której nasz organizm nie potrafi sam wytworzyć, dlatego musimy dostarczać ją z pożywieniem lub w formie suplementów. Zapasy witaminy B1 w organizmie są bardzo niewielkie i mogą wyczerpać się już po około dwóch-trzech tygodniach, jeśli przestaniemy ją przyjmować, a nadmiar jest po prostu wydalany z moczem.^1,2,3,4,5

Witamina B1 pełni w organizmie rolę kofaktora, czyli niezbędnego „pomocnika” dla wielu enzymów odpowiedzialnych za przetwarzanie węglowodanów, tłuszczów i aminokwasów w energię. Jej aktywna forma, czyli pirofosforan tiaminy, uczestniczy w kluczowych reakcjach metabolicznych zachodzących w mitochondriach, które są „elektrowniami” naszych komórek. Tiamina odgrywa szczególną rolę w funkcjonowaniu układu nerwowego, ponieważ mózg i nerwy czerpią energię głównie z glukozy, a do jej prawidłowego spalania potrzebna jest właśnie witamina B1. Uczestniczy także w produkcji neuroprzekaźników, utrzymaniu osłonek mielinowych otaczających włókna nerwowe oraz wspiera prawidłową pracę serca.^1,3,5,6

Gdzie znaleźć tiaminę w codziennym jedzeniu?

Witamina B1 występuje w wielu produktach spożywczych, zarówno roślinnych, jak i zwierzęcych. Wśród najlepszych źródeł tiaminy w codziennej diecie wymienia się:^4,5,7

• mięso wieprzowe (szczególnie polędwicę i schab) oraz podroby;
• ryby (np. tuńczyk, pstrąg, łosoś);
• produkty pełnoziarniste (pieczywo razowe, brązowy ryż, płatki owsiane);
• rośliny strączkowe (fasola, groch, soczewica);
• orzechy i nasiona (np. nasiona słonecznika);
• drożdże.

W polskiej diecie największym źródłem witaminy B1 są produkty zbożowe, choć rafinowanie zbóż (np. produkcja białego ryżu czy białej mąki) powoduje znaczną utratę tej witaminy. Dlatego warto sięgać po pieczywo pełnoziarniste, brązowy ryż i płatki owsiane, które są zdecydowanie bogatsze w tiaminę niż ich wysoko przetworzone odpowiedniki.^5,8

Warto też wiedzieć, że tiamina jest wrażliwa na wysoką temperaturę, szczególnie w środowisku zasadowym, co oznacza, że część witaminy B1 traci się podczas gotowania. Gotowanie w środowisku kwaśnym pozwala ograniczyć te straty. Dodatkowo produkty takie jak kawa, herbata czy surowe ryby zawierają substancje (tzw. tiaminazy i polifenole), które mogą rozkładać witaminę B1 lub utrudniać jej wchłanianie. Specjaliści zalecają unikanie picia herbaty i kawy bezpośrednio po posiłku oraz dokładne gotowanie ryb i mięsa, ponieważ wysoka temperatura dezaktywuje tiaminazy.^4,5,9,10

Jakie są objawy niedoboru witaminy B1?

Wczesne sygnały ostrzegawcze, których nie warto lekceważyć

Początkowe objawy niedoboru tiaminy bywają podstępne, ponieważ są mało charakterystyczne i łatwo je pomylić z innymi dolegliwościami. Osoba z rozwijającym się deficytem witaminy B1 może zauważyć u siebie następujące objawy:^1,5,6,11

• uporczywe zmęczenie i senność;
• drażliwość, pogorszenie nastroju, a nawet stany depresyjne;
• problemy z koncentracją i zapamiętywaniem, tzw. „mgła mózgowa”;
• zaburzenia snu;
• utrata apetytu i nudności;
• bóle mięśni;
• mrowienie lub drętwienie w rękach i nogach;
• obniżenie ciśnienia krwi i przyspieszenie akcji serca.

Warto pomyśleć o niedoborze witaminy B1 szczególnie wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się mimo prawidłowego leczenia innych chorób albo gdy występują czynniki ryzyka, takie jak stosowanie leków moczopędnych, nadużywanie alkoholu czy restrykcyjna dieta. Diagnoza opiera się głównie na badaniach krwi, w tym na oznaczeniu stężenia pirofosforanu tiaminy w krwinkach czerwonych, choć badania te nie zawsze są łatwo dostępne. W praktyce lekarze często rozpoczynają suplementację tiaminy już na podstawie objawów klinicznych, ponieważ witamina B1 jest bezpieczna, a opóźnienie leczenia może pogłębić deficyt.^3,6,12,13,14

Choroba beri-beri i zespół Wernickego-Korsakowa

W przypadku głębokiego, długotrwałego niedoboru tiaminy może rozwinąć się choroba beri-beri. Wyróżnia się jej dwie główne postaci: tzw. suchą, w której dominują objawy ze strony układu nerwowego (osłabienie mięśni, zaburzenia czucia, drętwienie kończyn), oraz mokrą, która atakuje przede wszystkim układ sercowo-naczyniowy, powodując obrzęki, duszność i niewydolność serca. Choroba ta w krajach rozwiniętych jest rzadkością, ale wciąż stanowi realne zagrożenie dla osób z poważnymi zaburzeniami odżywiania lub przewlekłym alkoholizmem.^1,3,5,13

Jeszcze poważniejszym następstwem niedoboru witaminy B1 jest zespół Wernickego-Korsakowa, najczęściej występujący u osób uzależnionych od alkoholu. W ostrej fazie (encefalopatia Wernickego) pojawiają się zaburzenia ruchów gałek ocznych, problemy z równowagą oraz splątanie. Bez szybkiego leczenia tiaminą stan może przejść w fazę przewlekłą (psychoza Korsakowa) z głębokimi zaburzeniami pamięci i dezorientacją. Wczesne podanie witaminy B1 pozwala odwrócić objawy ostrej fazy, natomiast opóźnienie terapii grozi trwałym uszkodzeniem mózgu.^3,14,15

Kto jest najbardziej narażony na niedobór tiaminy?

Osoby zdrowe, które odżywiają się w sposób zróżnicowany, na ogół nie muszą obawiać się niedoboru witaminy B1. Istnieją jednak grupy, w których ryzyko deficytu jest wyraźnie podwyższone:^4,5

• osoby nadużywające alkoholu, u których wchłanianie tiaminy jest hamowane, a jej aktywacja utrudniona (niedobór stwierdzano u 25-80% osób z przewlekłym alkoholizmem);
• pacjenci z niewydolnością serca przyjmujący leki moczopędne (diuretyki), zwłaszcza furosemid;
• osoby po operacjach bariatrycznych oraz pacjenci poddawani hemodializie;
• kobiety w ciąży i karmiące piersią;
• osoby z cukrzycą, nadczynnością tarczycy lub chorobami nowotworowymi;
• seniorzy, u których badania wykazują niższe stężenie tiaminy we krwi;
• osoby stosujące restrykcyjne diety odchudzające lub monotonną dietę bogatą w wysoko przetworzone produkty.^{3,4,5,6,7,8,10,12,14,16}

Intensywny wysiłek fizyczny, przewlekły stres oraz przewlekłe infekcje to dodatkowe czynniki, które mogą przyczyniać się do wyczerpania zapasów witaminy B1 w organizmie. Dlatego osoby z grup ryzyka powinny regularnie konsultować się z lekarzem w sprawie ewentualnej suplementacji.^6,8

Witamina B1 a cukrzyca i neuropatia cukrzycowa

U osób z cukrzycą typu 2 wielokrotnie stwierdzano obniżone stężenie witaminy B1 we krwi, co wynika między innymi ze zwiększonego wydalania tiaminy przez nerki. Tymczasem tiamina odgrywa kluczową rolę w prawidłowym metabolizmie glukozy, a jej niedobór u diabetyków może nasilać uszkodzenia naczyń krwionośnych i nerwów. Prowadzi to do powikłań takich jak neuropatia cukrzycowa (drętwienie, mrowienie i ból kończyn), nefropatia (uszkodzenie nerek) czy retinopatia (uszkodzenie siatkówki oka).^3,7,17,18

Polskie Towarzystwo Diabetologiczne wymienia benfotiaminę jako jedną z substancji wskazanych w przyczynowym leczeniu neuropatii cukrzycowej. W badaniach klinicznych pacjenci otrzymujący benfotiaminę wykazywali istotną poprawę w skali oceny neuropatii w porównaniu z grupą placebo, przy czym lepsze efekty obserwowano przy wyższej dawce (600 mg). Dotychczasowe przeglądy systematyczne nie wykazały natomiast jednoznacznego wpływu suplementacji tiaminy lub benfotiaminy na obniżenie poziomu hemoglobiny glikowanej ani glukozy na czczo, choć badania były prowadzone na małych grupach pacjentów i przez stosunkowo krótki czas. Suplementacja może jednak przynosić inne korzyści, takie jak poprawa profilu lipidowego (wzrost poziomu „dobrego” cholesterolu HDL) oraz obniżenie ciśnienia rozkurczowego krwi.^3,7,17,18

Czym różni się benfotiamina od zwykłej tiaminy?

Benfotiamina to syntetyczna pochodna witaminy B1, która w odróżnieniu od klasycznej tiaminy jest rozpuszczalna w tłuszczach. Ta różnica ma ogromne znaczenie praktyczne. Wchłanianie zwykłej tiaminy z przewodu pokarmowego wymaga udziału specjalnych transporterów w jelicie cienkim, co ogranicza ilość witaminy trafiającej do krwi. Benfotiamina natomiast, po wstępnym przekształceniu w jelicie do lipofilnej formy (S-benzoilotiaminy), swobodnie przenika przez błony komórkowe, omijając te ograniczenia. W efekcie pozwala osiągnąć co najmniej pięciokrotnie wyższe stężenie tiaminy we krwi niż równoważna dawka zwykłej witaminy B1.^2,3,15,18

Co istotne, zarówno tiamina, jak i benfotiamina są ostatecznie przekształcane w organizmie do tej samej formy aktywnej (pirofosforanu tiaminy), więc różnica polega na efektywności dostarczania, a nie na mechanizmie działania. Benfotiamina jest dobrze tolerowana nawet przy wysokich dawkach. Badania wskazują ponadto, że może ona skuteczniej niż zwykła tiamina zmniejszać stres oksydacyjny i stan zapalny, co jest szczególnie istotne w kontekście powikłań cukrzycowych i chorób neurodegeneracyjnych.^3,6,18,19

Jakie preparaty z witaminą B1 są dostępne bez recepty?

Na polskim rynku aptecznym znajdziemy zarówno leki, jak i suplementy diety zawierające witaminę B1. Leki przechodzą rygorystyczny proces rejestracji i mają precyzyjnie określone wskazania, natomiast suplementy diety służą przede wszystkim profilaktycznemu uzupełnianiu diety. Przy wyborze warto kierować się formą witaminy B1 (benfotiamina czy klasyczna tiamina), dawką w tabletce oraz statusem preparatu.

Leki z benfotiaminą dostępne bez recepty

Wśród leków bez recepty na szczególną uwagę zasługują preparaty z benfotiaminą, czyli rozpuszczalną w tłuszczach, lepiej przyswajalną formą witaminy B1. Na polskim rynku dostępne są dwa takie leki w dawce 50 mg: Benfogamma oraz Tiavella. Benfogamma stosowana jest zgodnie z ulotką zarówno zapobiegawczo, jak i leczniczo w niedoborach witaminy B1 – w celach zapobiegawczych jedną tabletkę drażowaną raz lub dwa razy w tygodniu, a w celach leczniczych jedną tabletkę od jednego do trzech razy na dobę. Istnieje również silniejsza wersja tego leku w dawce 300 mg (Benfogamma Forte), wydawana na receptę, przeznaczona do leczenia neuropatii i zaburzeń sercowo-naczyniowych spowodowanych niedoborem witaminy B1.¹⁸

Benfogamma, 50 mg, tabletki drażowane

O produkcie

• lek dostępny bez recepty; jedna tabletka drażowana zawiera 50 mg benfotiaminy, rozpuszczalnej w tłuszczach pochodnej witaminy B1;
• benfotiamina wchłania się lepiej niż rozpuszczalne w wodzie sole tiaminy i w organizmie przekształca się w witaminę B1;
• wskazany w zapobieganiu skutkom i leczeniu następstw niedoborów witaminy B1 (m.in. przy diecie ubogiej w tiaminę, dietach odchudzających, hemodializie, żywieniu pozajelitowym, przewlekłym nadużywaniu alkoholu);
• dawkowanie wg ulotki: zapobiegawczo 1 tabletka 1-2 razy w tygodniu, leczniczo 1 tabletka 1-3 razy na dobę;
• zawiera sacharozę i syrop glukozowy, co warto uwzględnić m.in. u osób z zaburzeniami tolerancji cukrów;
• dostępny w opakowaniach po 50 i 100 tabletek drażowanych; podmiot odpowiedzialny: Wörwag Pharma.

Tiavella, 50 mg, tabletki powlekane

O produkcie

• lek dostępny bez recepty; jedna tabletka powlekana zawiera 50 mg benfotiaminy (tak jak Benfogamma, jest to rozpuszczalna w tłuszczach forma witaminy B1);
• wskazany w leczeniu stanów związanych z niedoborem witaminy B1, których nie można wyrównać samą dietą;
• zazwyczaj stosowana dawka dobowa to 150-300 mg (3-6 tabletek), a o jej wielkości i czasie leczenia decyduje lekarz w zależności od nasilenia niedoboru;
• tabletkę można podzielić na równe dawki; przyjmować w całości, popijając wodą, niezależnie od posiłku;
• przeznaczony dla dorosłych; nie zaleca się stosowania poniżej 18. roku życia;
• lek „wolny od sodu”; podmiot odpowiedzialny: G.L. Pharma.

Leki z klasyczną tiaminą dostępne bez recepty

Poza benfotiaminą w aptekach dostępne są również leki z klasyczną, rozpuszczalną w wodzie formą witaminy B1, czyli chlorowodorkiem tiaminy. Przykładem jest Vitaminum B1 Polfarmex w dawce 3 mg na tabletkę. Choć przyswajalność klasycznej tiaminy jest niższa niż benfotiaminy, jest to forma stosowana w lecznictwie od dziesięcioleci, a lek ten może być przyjmowany również w okresie ciąży. Dawkowanie podaje się w ulotce w miligramach i ustala w zależności od wskazania.³

Vitaminum B1 Polfarmex, 3 mg, tabletki

O produkcie

• lek dostępny bez recepty; jedna tabletka zawiera 3 mg chlorowodorku tiaminy, czyli klasyczną, rozpuszczalną w wodzie formę witaminy B1;
• wskazany w stanach niedoboru witaminy B1 i zapobieganiu im, w zaburzeniach czynności układu nerwowego, mięśnia sercowego i mięśni szkieletowych oraz pomocniczo w zaburzeniach sercowo-naczyniowych i alkoholizmie;
• dawkowanie wg ulotki (w dawkach podzielonych, o ile lekarz nie zaleci inaczej): w niedoborze i zaburzeniach czynności układu nerwowego, serca i mięśni 25-50 mg na dobę, pomocniczo w alkoholizmie 50 mg na dobę;
• zawiera laktozę; może być stosowany w ciąży, a w okresie karmienia piersią po konsultacji z lekarzem;
• herbata, alkohol i leki zobojętniające sok żołądkowy zmniejszają wchłanianie tiaminy;
• dostępny w opakowaniach po 50, 60 i 90 tabletek; podmiot odpowiedzialny: Polfarmex.

Suplementy diety z witaminą B1 jako codzienna profilaktyka

W aptekach dostępne są również suplementy diety z witaminą B1, przeznaczone do profilaktycznego uzupełniania diety. Zawierają zazwyczaj niższe dawki niż leki i mogą być dobrym wyborem dla osób bez potwierdzonych niedoborów, które chcą wspierać organizm w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania.

Warto pamiętać, że suplementy diety nie zastępują leków w przypadku potwierdzonych niedoborów ani w leczeniu schorzeń takich jak neuropatia cukrzycowa. W takich sytuacjach lekarz powinien zalecić odpowiedni lek w dawce terapeutycznej.¹⁰

Molekin B1, 35 mg, tabletki powlekane

O produkcie

• suplement diety; jedna tabletka zawiera 35 mg tiaminy (witaminy B1), co odpowiada 3182% referencyjnej wartości spożycia;
• witamina B1 pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego i serca, wspiera prawidłowe funkcje psychologiczne oraz metabolizm energetyczny;
• zawiera klasyczną, rozpuszczalną w wodzie formę witaminy B1 (monoazotan tiaminy);
• zalecane spożycie u dorosłych: 3 tabletki dziennie, po posiłku, popijając wodą; nie przekraczać porcji, bo nadmiar może działać przeczyszczająco;
• przeznaczony dla dorosłych; w ciąży i podczas karmienia piersią stosować po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą;
• dostępny w opakowaniu po 60 tabletek; producent: Natur Produkt (grupa Zdrovit).

Porównanie preparatów z witaminą B1 bez recepty

Poniższa tabela pozwala szybko porównać formę witaminy B1, dawkę oraz kategorię każdego z preparatów.

Benfotiamina, obecna w lekach Benfogamma i Tiavella, jest szczególnie warta rozważenia u osób z cukrzycą, neuropatią lub innymi stanami wymagającymi wyższych stężeń tiaminy w organizmie, ponieważ lepiej się wchłania. Preparaty z klasyczną tiaminą, takie jak lek Vitaminum B1 Polfarmex czy suplement diety Molekin B1, sprawdzą się natomiast w profilaktyce i przy łagodnych niedoborach. Status leku (OTC) daje dodatkową gwarancję jakości wynikającą z procesu rejestracji, natomiast suplementy diety oferują wygodną formę codziennego wsparcia.

Witamina B1 a alkohol, czyli dlaczego osoby pijące są szczególnie zagrożone?

Alkohol jest jednym z najsilniejszych „wrogów” witaminy B1, a jego destrukcyjne działanie jest wielotorowe. Etanol bezpośrednio hamuje aktywny transport tiaminy przez ścianę jelita, zmniejszając jej wchłanianie nawet o połowę u osób zdrowych. Gdy dołączy się do tego niedożywienie typowe dla osób uzależnionych, wchłanianie spada jeszcze bardziej. Alkohol zaburza również przekształcanie witaminy B1 w jej aktywną formę, a u osób pijących duże ilości wzrasta wydalanie tiaminy z moczem.^5,10,12

W konsekwencji osoby uzależnione od alkoholu stanowią grupę najwyższego ryzyka rozwoju ciężkich powikłań, w tym opisanej wcześniej encefalopatii Wernickego. To dlatego w szpitalach pacjentom z podejrzeniem przewlekłego alkoholizmu rutynowo podaje się dożylnie tiaminę, nie czekając na wyniki badań. Benfotiamina wykazuje ponadto skuteczność w leczeniu polineuropatii alkoholowej, czyli uszkodzenia nerwów obwodowych spowodowanego przewlekłym nadużywaniem alkoholu. Osoby pijące regularnie powinny zwrócić szczególną uwagę na odpowiednią podaż witaminy B1 w diecie lub rozważyć suplementację po konsultacji z lekarzem.^3,13,14

Kiedy warto suplementować witaminę B1?

W normalnych warunkach zróżnicowana dieta powinna zapewnić wystarczającą ilość tiaminy. Zalecane dzienne spożycie dla dorosłych wynosi około 1,1 mg dla kobiet i 1,2 mg dla mężczyzn, a w ciąży i podczas karmienia piersią wzrasta do około 1,4 mg. Suplementacja jest wskazana przede wszystkim u osób z potwierdzonym niedoborem lub należących do opisanych wyżej grup ryzyka. Dodatkowa podaż witaminy B1 może być również zasadna w stanach zwiększonego zapotrzebowania metabolicznego, takich jak intensywny wysiłek fizyczny, przewlekły stres, gorączka czy rekonwalescencja po ciężkich chorobach.^1,8,11,12

Tiamina przyjmowana doustnie jest uważana za substancję bardzo bezpieczną. Nie ustalono górnego tolerowanego poziomu spożycia tej witaminy, a badania wskazują, że nawet dawki rzędu 300-900 mg dziennie nie były związane z poważnymi działaniami niepożądanymi. Nadmiar jest po prostu wydalany z moczem. Mimo to decyzję o suplementacji, szczególnie w wyższych dawkach, warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.^4,10

Kiedy lepiej wybrać kompleks witamin z grupy B zamiast samej witaminy B1?

Witaminy z grupy B współpracują ze sobą w wielu procesach metabolicznych, dlatego w pewnych sytuacjach bardziej zasadne jest sięgnięcie po kompleks witamin B niż po samą tiaminę. Dotyczy to przede wszystkim osób niedożywionych, stosujących monotonną dietę, seniorów oraz pacjentów z zaburzeniami wchłaniania, u których niedobór może obejmować kilka witamin jednocześnie. Kompleks witamin B może być również dobrym wyborem dla osób prowadzących ogólną profilaktykę bez zdiagnozowanego niedoboru konkretnej witaminy.^1,3

Gdy natomiast mamy do czynienia z konkretnym, zdiagnozowanym niedoborem witaminy B1 lub ze schorzeniami, w których kluczową rolę odgrywa tiamina (np. neuropatia cukrzycowa, stany po operacjach bariatrycznych), lepszym wyborem będzie preparat zawierający wyłącznie witaminę B1 w odpowiednio wysokiej dawce, najlepiej w formie benfotiaminy. Kompleks witamin B zawiera zazwyczaj umiarkowane dawki poszczególnych składników, które mogą nie wystarczyć do wyrównania głębokiego deficytu. Warto również pamiętać, że magnez jest niezbędnym kofaktorem w przekształcaniu tiaminy do jej aktywnej formy, dlatego przy suplementacji dobrze jest zadbać także o odpowiedni poziom tego minerału.^3,13,18

Podsumowanie

Tiamina, czyli witamina B1, to niezbędny składnik odżywczy odpowiedzialny za prawidłowy metabolizm energetyczny, funkcjonowanie układu nerwowego i pracę serca. Choć jej niedobór u osób prawidłowo odżywiających się jest rzadkością, wiele grup pacjentów jest narażonych na deficyt, który może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Wczesne objawy, takie jak zmęczenie, drażliwość, zaburzenia pamięci i mrowienie kończyn, łatwo przeoczyć, dlatego warto o nich pamiętać i w razie wątpliwości skonsultować się z lekarzem.

Na polskim rynku dostępne są zarówno leki, jak i suplementy diety z witaminą B1. Benfotiamina, obecna np. w leku Benfogamma, wyróżnia się lepszą przyswajalnością niż klasyczna tiamina i jest szczególnie polecana w stanach wymagających wyższych stężeń witaminy B1, takich jak neuropatia cukrzycowa. Podstawą profilaktyki niedoborów pozostaje jednak zróżnicowana dieta bogata w produkty pełnoziarniste, mięso, ryby, rośliny strączkowe i orzechy, a decyzję o suplementacji w wyższych dawkach warto zawsze skonsultować ze specjalistą.