Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Streptococcus salivarius

Streptococcus salivarius to Gram-dodatnia bakteria należąca do naturalnej flory jamy ustnej i przewodu pokarmowego człowieka. W aptekach dostępna jest przede wszystkim w dwóch kontekstach: jako szczep K12 – probiotyk ukierunkowany na zdrowie górnych dróg oddechowych i jamy ustnej – oraz jako podgatunek thermophilus (Streptococcus salivarius ssp. thermophilus), powszechnie stosowany w probiotykach jelitowych i fermentowanych produktach mlecznych. Szczep K12 wytwarza unikalne substancje antybakteryjne hamujące patogeny jamy ustnej i gardła, a badania wskazują na jego potencjał w zmniejszaniu ryzyka infekcji paciorkowcowych. Podgatunek thermophilus wspomaga trawienie laktozy, wspiera mikrobiotę jelitową i może pomagać w ograniczaniu biegunki poantybiotykowej.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym różni się szczep Streptococcus salivarius K12 od podgatunku thermophilus i gdzie każdy z nich działa w organizmie
Jak działają substancje antybakteryjne (BLIS) produkowane przez szczep K12 i dlaczego tylko 2% ludzi ma go naturalnie w jamie ustnej
W jakich sytuacjach warto sięgnąć po probiotyki z S. salivarius – od infekcji gardła po biegunkę poantybiotykową
Kto powinien zachować ostrożność przy stosowaniu tych probiotyków i jak je prawidłowo przyjmować z antybiotykiem
Jakie działania niepożądane mogą wystąpić i dla kogo stosowanie wymaga szczególnej uwagi

Czym jest Streptococcus salivarius?

Streptococcus salivarius to Gram-dodatnia bakteria należąca do grupy paciorkowców viridans. Jest jednym z pierwszych mikroorganizmów zasiedlających błony śluzowe jamy ustnej u noworodków i pozostaje naturalnym składnikiem flory fizjologicznej jamy ustnej oraz przewodu pokarmowego przez całe życie człowieka. U zdrowych osób nie wywołuje żadnych objawów chorobowych – wręcz przeciwnie, odgrywa ważną rolę w utrzymaniu równowagi mikrobiologicznej.

W kontekście aptecznym i probiotycznym ten gatunek pojawia się w dwóch głównych odsłonach. Pierwsza to szczep K12 – probiotyk wyizolowany z gardła zdrowego ucznia w Nowej Zelandii, skierowany przede wszystkim na zdrowie jamy ustnej i górnych dróg oddechowych. Druga to podgatunek Streptococcus salivarius ssp. thermophilus (znany też jako Streptococcus thermophilus) – szeroko stosowany w probiotykach jelitowych i fermentowanych produktach mlecznych, takich jak jogurty.

Szczep K12 – naturalny strażnik gardła i jamy ustnej

Co czyni szczep K12 wyjątkowym? Przede wszystkim zdolność do wytwarzania specjalnych substancji antybakteryjnych zwanych BLIS (bacteriocin-like inhibitory substances) – konkretnie lantybiotyków: saliwarycyny A2 i saliwarycyny B. Te naturalne „bronie biologiczne” hamują wzrost chorobotwórczych bakterii w obrębie jamy ustnej, gardła i ucha środkowego.

Szczep K12 jest silnie antagonistyczny wobec Streptococcus pyogenes – głównej bakteryjnej przyczyny anginy i zapalenia migdałków. Co ciekawe, naturalnie w jamie ustnej posiada go zaledwie 2% populacji na świecie. Stąd też tak wiele osób jest podatnych na nawracające infekcje górnych dróg oddechowych.

Oprócz działania antybakteryjnego, szczep K12 wykazuje właściwości immunomodulacyjne – zmniejsza odpowiedź zapalną poprzez hamowanie szlaku NF-kB i ograniczenie wydzielania interleukiny IL-8. Działa więc nie tylko jak „tarcza” przeciwko patogenom, ale też łagodzi nadmierną reakcję zapalną organizmu.

Co mówią badania nad szczepem K12?

Badania kliniczne nad szczepem S. salivarius K12 są obiecujące, ale należy je oceniać z umiarem. Większość z nich prowadzono na stosunkowo małych grupach (40–220 osób). W badaniach z udziałem dzieci z nawracającymi infekcjami ucho-nos-gardło odnotowano:

Znaczny spadek liczby epizodów paciorkowcowej infekcji gardła (o ok. 90%) w porównaniu z grupą placebo
Zmniejszenie zapadalności na wirusowe infekcje jamy ustnej (o ok. 80%)
Redukcję liczby dni z antybiotykiem i nieobecności w przedszkolu lub szkole

Jednocześnie jedno z szerszych badań (ponad 1500 uczestników) wykazało, że szczep K12 stosowany profilaktycznie może mieć mniejszy wpływ na częstość zachorowań, niż wcześniej sądzono. Potrzebne są dalsze, dobrze zaprojektowane badania z randomizacją, zanim będzie można wyciągnąć ostateczne wnioski.

Streptococcus salivarius ssp. thermophilus – probiotyk jelitowy i składnik jogurtów

Podgatunek thermophilus to bakteria o szerokim zastosowaniu – zarówno w przemyśle spożywczym, jak i w preparatach probiotycznych dostępnych w aptece. W produkcji jogurtów współpracuje z Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus, tworząc synergiczny duet: dostarcza kwas foliowy i mrówkowy wspomagający syntezę puryn przez partnera.

Z perspektywy zdrowia jelit, S. thermophilus fermentuje węglowodany, produkując kwas mlekowy, który obniża pH jelit i hamuje namnażanie się patogenów. Wytwarza też enzym β-galaktozydazę, dzięki czemu osoby z nietolerancją laktozy mogą lepiej tolerować produkty mleczne zawierające żywe kultury tej bakterii.

Jakie konkretne korzyści jelitowe opisują badania?

Zmniejszenie częstości ostrej biegunki i wydalania rotawirusów u niemowląt (w połączeniu z Bifidobacterium bifidum)
Ograniczenie ryzyka biegunki poantybiotykowej – dorośli spożywający jogurt z S. thermophilus podczas antybiotykoterapii chorowali rzadziej (12,4% vs 23,7% w grupie kontrolnej)
Wzmocnienie bariery jelitowej poprzez wspieranie ekspresji białek połączeń ścisłych (ZO-1, Occludin), co zmniejsza przepuszczalność jelit
Modulacja układu odpornościowego – stymulacja wydzielania przeciwzapalnej interleukiny IL-10 i hamowanie prozapalnego TNF-α

Podgatunek thermophilus bada się również pod kątem wpływu na metabolizm – wyniki na modelach zwierzęcych sugerują możliwy korzystny wpływ na poziom cukru we krwi i profil cholesterolu, jednak dane te wymagają potwierdzenia w badaniach na ludziach.

Jak przyjmować probiotyki z S. salivarius razem z antybiotykiem?

Szczepy S. salivarius – zarówno K12, jak i thermophilus – są wrażliwe na działanie antybiotyków. Przyjęcie probiotyku jednocześnie z antybiotykiem może skutkować zniszczeniem żywych kultur bakteryjnych, zanim zdążą zadziałać. Dlatego:

Probiotyki jelitowe (np. z podgatunkiem thermophilus) przyjmuj co najmniej 2 godziny po dawce antybiotyku
Preparaty ze szczepem K12 przeznaczone do stosowania w jamie ustnej stosuj dopiero po zakończeniu antybiotykoterapii – nie w jej trakcie
Preparat w formie pastylek do ssania stosuj wieczorem, po umyciu zębów i po ostatnim posiłku lub napoju, aby maksymalnie wydłużyć kontakt bakterii ze śluzówką
Producenci zalecają stosowanie przez minimum 3 miesiące, aby uzyskać efekt kolonizacji

Dla kogo i kiedy warto sięgnąć po te probiotyki?

Preparaty z S. salivarius K12 są szczególnie rozważane przez rodziców dzieci z nawracającymi infekcjami ucho-nos-gardło, zwłaszcza tych uczęszczających do żłobków i przedszkoli. Mogą być też stosowane przez dorosłych z nawracającymi zakażeniami paciorkowcowymi gardła lub po zakończonej antybiotykoterapii – w celu odbudowy flory jamy ustnej.

Podgatunek thermophilus znajdziesz w probiotykach zalecanych:

Podczas antybiotykoterapii i po jej zakończeniu – dla ochrony mikrobioty jelitowej
Przy zaburzeniach jelitowych, wzdęciach i biegunkach funkcjonalnych
U osób z nietolerancją laktozy – jako wsparcie trawienia cukru mlecznego
W profilaktyce infekcji rotawirusowych u niemowląt (w połączeniu z innymi szczepami)

Bezpieczeństwo i możliwe działania niepożądane

Oba szczepy posiadają status GRAS (Generally Recognized As Safe), czyli są powszechnie uznawane za bezpieczne. Dla zdecydowanej większości populacji suplementacja jest dobrze tolerowana. Działania niepożądane są rzadkie i zwykle przemijające – mogą to być przejściowe wzdęcia lub dyskomfort brzuszny, szczególnie na początku stosowania.

Są jednak grupy, które powinny zachować ostrożność:

Osoby z poważnie osłabionym układem odpornościowym (immunosupresja) – u nich rzadko, ale odnotowywano przypadki sepsy po stosowaniu probiotyków
Wcześniaki i ciężko chore niemowlęta
Osoby z chorobami zastawek serca lub zespołem krótkiego jelita
Pacjenci z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (np. wrzodziejące zapalenie jelita grubego) – badania sugerują, że wyższy poziom S. thermophilus w jelitach może korelować z cięższym przebiegiem choroby, dlatego w tych przypadkach wskazana jest konsultacja z gastroenterologiem

Podsumowanie – praktyczne wskazówki

Streptococcus salivarius to bakteria probiotyczna o dwóch wyraźnie różnych zastosowaniach. Szczep K12 działa miejscowo – w jamie ustnej, gardle i uchu – i może być pomocny przy nawracających infekcjach górnych dróg oddechowych, choć badania wciąż wymagają potwierdzenia na większych grupach. Podgatunek thermophilus wspiera mikrobiotę jelitową, ułatwia trawienie laktozy i pomaga chronić jelita podczas i po antybiotykoterapii. Pamiętaj, aby przyjmować probiotyki co najmniej 2 godziny po antybiotyku, a preparaty do jamy ustnej stosować dopiero po zakończeniu kuracji. Dla większości osób są bezpieczne, ale przy poważnych chorobach układu odpornościowego lub zapalnych chorobach jelit warto skonsultować suplementację ze specjalistą.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się Streptococcus salivarius K12 od Streptococcus thermophilus?

Szczep K12 to probiotyk ukierunkowany na zdrowie jamy ustnej i górnych dróg oddechowych – wytwarza substancje antybakteryjne (BLIS) hamujące patogeny w gardle i uchu środkowym. Streptococcus salivarius ssp. thermophilus to podgatunek stosowany głównie w probiotykach jelitowych i jogurtach – wspiera mikrobiotę jelit, ułatwia trawienie laktozy i pomaga przy biegunce poantybiotykowej.

Czy Streptococcus salivarius K12 pomaga na nawracające anginy u dzieci?

Badania kliniczne są obiecujące – odnotowano znaczny spadek liczby epizodów paciorkowcowej infekcji gardła u dzieci przyjmujących szczep K12. Jednak badania prowadzono na stosunkowo małych grupach, a jedno z szerszych badań wykazało ograniczoną skuteczność profilaktyczną. Szczep jest bezpieczny i dobrze tolerowany, ale przed zastosowaniem u dziecka warto skonsultować się z pediatrą lub laryngologiem.

Czy probiotyk z Streptococcus thermophilus można brać razem z antybiotykiem?

Nie jednocześnie – antybiotyk może zniszczyć żywe kultury bakteryjne probiotyku. Zaleca się przyjmowanie probiotyku co najmniej 2 godziny po dawce antybiotyku. Preparaty ze szczepem K12 przeznaczone do stosowania w jamie ustnej najlepiej stosować dopiero po zakończeniu całej kuracji antybiotykowej.

Czy Streptococcus salivarius pomaga przy nietolerancji laktozy?

Podgatunek thermophilus wytwarza enzym β-galaktozydazę, który rozkłada laktozę – cukier mleczny trudny do strawienia przez osoby z nietolerancją. Dzięki temu jogurty i inne produkty mleczne zawierające żywe kultury tej bakterii są lepiej tolerowane przez osoby z tym problemem.

Kto nie powinien stosować probiotyków z Streptococcus salivarius?

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z poważnie osłabionym układem odpornościowym, wcześniaki, osoby z chorobami zastawek serca oraz pacjenci z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit. W tych przypadkach przed suplementacją konieczna jest konsultacja z lekarzem.

Skąd pochodzi szczep K12 i dlaczego jest taki rzadki?

Historia szczepu S. salivarius K12 zaczyna się od pewnego nowozelandzkiego ucznia, który przez 6 lat nie chorował ani razu na infekcje ucha, nosa i gardła. Naukowcy pobrali próbkę z jego jamy ustnej i wyizolowali właśnie ten szczep. Okazało się, że naturalnie w jamie ustnej posiada go zaledwie 2% populacji na świecie – co tłumaczy, dlaczego tak wiele osób jest podatnych na nawracające infekcje górnych dróg oddechowych. W 2001 roku szczep K12 stał się pierwszym przedstawicielem gatunku S. salivarius komercyjnie opracowanym jako preparat probiotyczny. Dziś dostępny jest w postaci pastylek do ssania lub proszku do stosowania w jamie ustnej.

Streptococcus thermophilus w przemyśle spożywczym

Streptococcus salivarius ssp. thermophilus to jeden z najważniejszych mikroorganizmów w przemyśle mleczarskim – bez niego nie byłoby jogurtów ani wielu gatunków sera. Bakteria ta jest wyjątkowo odporna na ciepło (przeżywa w temperaturze 85°C przez 30 minut), co czyni ją idealną do procesów pasteryzacji stosowanych przy produkcji żywności. W jogurcie współpracuje z Lactobacillus bulgaricus: obie bakterie wzajemnie stymulują swój wzrost, skracając czas fermentacji. Co ważne, S. thermophilus pomaga też tworzyć sery o obniżonej zawartości tłuszczu z teksturą zbliżoną do pełnotłustych – dzięki produkcji egzopolisacharydów (EPS), które nadają serom odpowiednią konsystencję i smak.

Streptococcus salivarius a zdrowie jamy ustnej – więcej niż gardło

Działanie szczepu K12 nie ogranicza się wyłącznie do ochrony przed anginą. Badania wskazują, że S. salivarius K12 wykazuje aktywność antybakteryjną i antygrzybiczą wobec najczęstszych patogenów jamy ustnej. Co więcej, działa antagonistycznie wobec Streptococcus mutans – bakterii odpowiedzialnej za próchnicę zębów. Probiotyk może więc pośrednio wspierać higienę jamy ustnej i przeciwdziałać nieprzyjemnemu zapachowi z ust. Warto jednak pamiętać, że preparaty ze szczepem K12 działają lokalnie – w obrębie jamy ustnej, gardła i ucha – i nie zastępują ogólnoustrojowej stymulacji odporności.