Patogeneza dysfunkcji seksualnej kobiet – mechanizmy rozwoju zaburzeń

Dysfunkcja seksualna kobiet powstaje w wyniku złożonych mechanizmów patofizjologicznych, w których uczestniczą różnorodne czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne¹. Patogeneza tych zaburzeń charakteryzuje się wielowymiarowym charakterem, gdzie tradycyjny podział na przyczyny fizyczne i psychiczne okazuje się sztuczny – dystres psychiczny powoduje zmiany w fizjologii hormonalnej i neurologicznej, podczas gdy zmiany fizyczne mogą generować reakcje psychiczne, które nasilają dysfunkcję².

Biologiczne podstawy dysfunkcji seksualnej

Prawidłowa funkcja seksualna kobiet wymaga delikatnej równowagi neurotransmiterów, gdzie dopamina odpowiada za pożądanie, a epinefryna, norepinefryna i serotonina za pobudzenie i orgazm³. Zaburzenia i leki, które zakłócają te elementy, mogą prowadzić do dysfunkcji seksualnej. Cykl odpowiedzi seksualnej kobiet jest inicjowany przez relaksację mięśni gładkich naczyniowych i pozanaczyniowych mediowaną przez neurotransmitery, co prowadzi do zwiększonego przepływu krwi w miednicy, nawilżenia pochwy oraz obrzęku łechtaczki i warg sromowych⁴.

Hormonalne mechanizmy patogenezy

Niedobory hormonalne stanowią istotny czynnik w patofizjologii dysfunkcji seksualnej kobiet. Spadek poziomu estrogenów związany z menopauzą może indukować zmniejszone pożądanie seksualne oraz atrofię tkanek narządów płciowych, prowadząc do bolesnych stosunków³. Niższe poziomy estrogenów po menopauzie prowadzą do zmian w tkankach narządów płciowych i sposobu odpowiedzi na aktywność seksualną, powodując mniejszy przepływ krwi do miednicy, co może skutkować zmniejszonym czuciem w narządach płciowych i potrzebą więcej czasu na pobudzenie i osiągnięcie orgazmu⁵.

Zmiany hormonalne występujące w średnim wieku mogą wpływać na funkcję seksualną kobiet. Menopauza charakteryzuje się spadkiem poziomów hormonów jajnikowych, co następuje stopniowo w przypadku naturalnej menopauzy, ale może być nagłe w przypadku menopauzy spowodowanej operacją, napromienianiem lub chemioterapią¹. Zespół moczowo-płciowy menopauzy opisuje objawy i oznaki spowodowane związanym z wiekiem spadkiem estrogenów i innych hormonów płciowych, obejmujące atrofię sromowo-pochwową, suchość pochwy i zmniejszone nawilżenie podczas stosunku, co powoduje ból⁶.

Neurologiczne mechanizmy rozwoju zaburzeń

Zaburzenia neurologiczne są znane z tego, że wiążą się z dysfunkcją seksualną zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Wiele zaburzeń neurologicznych, w tym neuropatia autonomiczna i obwodowa, uszkodzenie rdzenia kręgowego, neuropatia cukrzycowa, stwardnienie rozsiane oraz radikulopatia lędźwiowa, prawdopodobnie interferuje z neurofizjologią żeńskich narządów płciowych i prowadzi do ich dysfunkcji⁷. Uważa się, że każde uszkodzenie neurologiczne, ośrodkowe lub obwodowe, może interferować ze składową czuciową i somatyczną żeńskich narządów płciowych i prowadzić do dysfunkcji.

Odpowiedzi pobudzenia seksualnego wielu struktur anatomicznych obwodowych, zarówno płciowych, jak i pozapłciowych, są w dużej mierze produktem mechanizmów odruchowych rdzenia kręgowego⁸. W stanie podstawowym mięśnie gładkie ciałek jaskrawych łechtaczki i pochwy pozostają pod napięciem kurczliwym. Po stymulacji seksualnej neurogenne i śródbłonkowe uwalnianie tlenku azotu odgrywa ważną rolę w relaksacji mięśni gładkich tętnic jamistych łechtaczki i tętniczek śrubowatych⁹ Zobacz więcej: Biologiczne mechanizmy dysfunkcji seksualnej kobiet – podstawy fizjologiczne.

Czynniki naczyniowe w patogenezie

Choroby naczyniowe, takie jak cukrzyca, nadciśnienie, hiperlipidemia, choroby nerek, miażdżyca i urazy traumatyczne, są związane ze zmniejszonym przepływem krwi w pochwie i łechtaczce oraz upośledzonym funkcjonowaniem seksualnym¹⁰. U kobiet cukrzycowych uszkodzenie naczyniowe powoduje zmniejszony przepływ krwi w pochwie, prowadząc do znacznie upośledzonej odpowiedzi pobudzenia¹¹. Przewlekły insulinowy wpływ hiperglikemii na śródbłonek prowadzi do dysfunkcji śródbłonkowej, co jest dobrze znanym mechanizmem¹¹.

Psychologiczne mechanizmy patogenezy

Najczęstszymi czynnikami psychologicznymi wpływającymi na funkcję seksualną kobiet są depresja, lęk, rozproszenie uwagi, negatywny obraz ciała, wykorzystywanie seksualne i zaniedbanie emocjonalne¹². Zaburzenia nastroju, takie jak depresja i lęk, są ściśle skorelowane z niskim zainteresowaniem i pobudzeniem. U kobiet z dużą depresją i dysfunkcją seksualną dystres seksualny staje się mniej nasilony, gdy depresja jest skutecznie leczona antydepresantami².

Leczenie nieleczonego lęku lub depresji może być przyczyną lub przyczyniać się do dysfunkcji seksualnej, podobnie jak długotrwały stres i historia wykorzystywania seksualnego¹³. Różne lęki związane z puszczaniem się, odrzuceniem lub utratą kontroli oraz niska samoocena mogą przyczyniać się do dysfunkcji seksualnej. Różne obawy seksualne mogą upośledzać funkcję seksualną¹⁴ Zobacz więcej: Psychologiczne i społeczne mechanizmy dysfunkcji seksualnej kobiet.

Neurotransmiterowe podstawy dysfunkcji

Teoria kontroli równowagi sugeruje, że pożądanie seksualne jest kontrolowane przez równowagę między czynnikami hamującymi i pobudzającymi. Uważa się, że wyraża się to poprzez neurotransmitery w wybranych obszarach mózgu. Spadek pożądania seksualnego może być spowodowany brakiem równowagi między neurotransmiterami o działaniu pobudzającym, takimi jak dopamina i norepinefryna, a neurotransmiterami o działaniu hamującym, takimi jak serotonina¹⁵.

Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny stanowią szczególnie częstą przyczynę jatrogenną dysfunkcji seksualnej. Mogą one przyczyniać się do kilku typów dysfunkcji seksualnej, z częstością występowania między 30% a 70%, obejmującą trudności z pożądaniem seksualnym, pobudzeniem i orgazmem⁶¹².

Wieloczynnikowy charakter patogenezy

Etiologia dysfunkcji seksualnej kobiet jest wieloczynnikowa, obejmująca czynniki biologiczne, psychologiczne, relacyjne i socjokulturowe¹. Często występuje kilka przyczyn objawów w obrębie i między kategoriami dysfunkcji, a przyczyna często pozostaje niejasna. Unikalne czynniki predysponujące, wyzwalające i podtrzymujące dysfunkcję seksualną kobiety będą determinować plan leczenia¹⁶.

Czynniki biologiczne mogą wpływać na funkcję seksualną na różne sposoby. Niektóre choroby przewlekłe, takie jak choroby naczyniowe, cukrzyca, choroby neurologiczne i nowotwory złośliwe, mogą bezpośrednio lub pośrednio wpływać na funkcję seksualną. Samo starzenie się wiąże się ze zmniejszoną odpowiedzialnością seksualną, aktywnością seksualną i libido¹. Dysfunkcja seksualna u kobiet jest często wieloczynnikowa, dlatego zarządzanie problemem jest odpowiednie dla podejścia multidyscyplinarnego¹⁷.