Psychologiczne i społeczne mechanizmy dysfunkcji seksualnej kobiet

Psychologiczne i społeczne mechanizmy dysfunkcji seksualnej kobiet stanowią równie istotny komponent patogenezy jak czynniki biologiczne. Odpowiedź seksualna kobiety jest silnie wpływana przez jej zdrowie psychiczne i jakość relacji z partnerem¹. Wiele czynników powoduje lub przyczynia się do różnych typów dysfunkcji seksualnej, przy czym tradycyjnie przyczyny są uważane za fizyczne lub psychologiczne, jednak te dwa typy przyczyn nie mogą być oddzielone¹.

Zaburzenia psychiczne jako podstawa dysfunkcji

Depresja i lęk powszechnie przyczyniają się do dysfunkcji seksualnej². Zaburzenia nastroju, takie jak depresja i lęk, są ściśle skorelowane z niskim zainteresowaniem i pobudzeniem. U kobiet z dużą depresją i dysfunkcją seksualną dystres seksualny staje się mniej nasilony, gdy depresja jest skutecznie leczona antydepresantami³. Jednak niektóre rodzaje antydepresantów również powodują dysfunkcję seksualną, szczególnie selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny.

Najczęstszymi czynnikami psychologicznymi wpływającymi na żeńską funkcję seksualną są depresja, lęk, rozproszenie uwagi, negatywny obraz ciała, wykorzystywanie seksualne i zaniedbanie emocjonalne⁴. Kobiety z zaburzeniem lękowym są również bardziej narażone na dysfunkcję seksualną obejmującą zainteresowanie seksualne, pobudzenie, orgazm oraz zaburzenia bólu/penetracji narządów płciowych³.

Trauma i historia przemocy seksualnej

Historia przemocy seksualnej lub emocjonalnej, obecne stany psychiatryczne (np. depresja) oraz stresory życiowe (np. utrata pracy) to indywidualne czynniki podatności, które zwiększają ryzyko dysfunkcji seksualnej u kobiet⁵. Wykorzystywanie seksualne w dzieciństwie wykazuje pozytywny związek z vaginismus, niepowodzeniem nawilżenia, zaburzeniem orgazmicznym oraz zaburzeniami zainteresowania/pobudzenia seksualnego kobiet⁶.

Ludzie, którzy doświadczyli przeszłej przemocy seksualnej lub nadużyć, takich jak gwałt lub kazirodztwo, są podatni na vaginismus, vestibulodynię i dysforię pokoitalną. Zespół stresu pourazowego jest powszechnie diagnozowany u osób z zaburzeniem zainteresowania/pobudzenia seksualnego kobiet⁷. Wcześniejsze wykorzystywanie seksualne było częstsze u kobiet z tym zaburzeniem – w badaniach wystąpiło u 19% pacjentek⁸.

Problemy w relacjach i funkcjonowanie interpersonalne

Trudności w relacji z partnerem mogą wpływać na życie seksualne pary. Podobnie mogą wpływać kwestie kulturowe i religijne oraz problemy z obrazem ciała⁹. Częste kontekstowe lub socjokulturowe czynniki, które powodują lub podtrzymują dysfunkcję seksualną, obejmują niezgodę w związku, dysfunkcję seksualną partnera (np. dysfunkcja erekcji), stresory etapu życiowego (np. przejście na emeryturę, dzieci opuszczające dom) oraz kulturowe lub religijne przekazy hamujące seksualność⁴.

Czynniki relacyjne obejmują konflikt z partnerem, brak emocjonalnej intymności, brak partnera oraz dysfunkcję seksualną partnera¹⁰. Długotrwałe konflikty z partnerem dotyczące seksu lub innych aspektów związku mogą również zmniejszać odpowiedź seksualną¹¹. Prawie połowa kobiet (46,6%) w jednym z badań klasyfikowała obecny związek jako gorszy od poprzednich związków, co może być postrzegane przez partnera¹².

Czynniki socjokulturowe i religijne

Czynniki socjokulturowe obejmują brak edukacji seksualnej, nierealistyczne oczekiwania, normy kulturowe i wpływy religijne¹⁰. Kultura i religia również wpływają na postawy kobiet wobec ich seksualności¹³. Kwestie kulturowe i religijne oraz problemy z obrazem ciała również mogą przyczyniać się do dysfunkcji¹¹.

Znaczące czynniki ryzyka, które były spójne we wszystkich domenach dysfunkcji seksualnej kobiet, obejmowały bycie religijną¹⁴. Restrykcyjna religijność może działać jako czynnik psychoseksualny przyczyniający się do dysfunkcji poprzez negatywne uczenie się i postawy wobec seksualności¹⁵.

Obraz ciała i samoocena

Czynniki, które konsekwentnie miały znaczący, ochronny wpływ we wszystkich domenach, obejmowały posiadanie pozytywnego obrazu ciała¹⁶. Problemy z obrazem ciała mogą znacząco wpływać na funkcję seksualną poprzez zmniejszenie pewności siebie i zwiększenie lęku podczas aktywności seksualnej.

Wyniki badań sugerują, że dysfunkcja seksualna kobiet jest związana z zadowoleniem kobiet z siebie (z własnego ciała, narządów płciowych i atrakcyjności seksualnej)⁶. Wszystkie trzy stany (zaburzenie orgazmiczne kobiet, zaburzenie zainteresowania/pobudzenia seksualnego kobiet, zaburzenie bólu/penetracji narządów płciowych) wykazały silny związek z samooceną (obrazem siebie)⁸.

Stres i czynniki życiowe

Nieleczony lęk lub depresja mogą powodować lub przyczyniać się do dysfunkcji seksualnej, podobnie jak długotrwały stres, historia wykorzystywania seksualnego, obawy o ciążę oraz wymagania związane z opieką nad niemowlęciem⁹. Stresory etapu życiowego, takie jak przejście na emeryturę czy dzieci opuszczające dom, mogą znacząco wpływać na funkcję seksualną⁴.

Słabe zdrowie psychiczne, stres i niski poziom emocjonalnej intymności między partnerami korelują ściśle z dysfunkcją¹⁷. Czynniki psychologiczne obejmują historię wykorzystywania seksualnego lub traumy, obawy o obraz ciała, rozproszenie uwagi, stres, lęk, depresję oraz zaburzenia osobowości¹⁰.

Mechanizmy psychologiczne w różnych typach dysfunkcji

Zgodnie z innymi badaniami wykazującymi silny związek między wystąpieniem wykorzystywania seksualnego a zaburzeniem zainteresowania seksualnego, w badaniach wcześniejsze wykorzystywanie seksualne było częstsze u kobiet z zaburzeniem zainteresowania/pobudzenia seksualnego kobiet⁸. Wystąpienie chorób przenoszonych drogą płciową było częstsze wśród kobiet z zaburzeniem bólu/penetracji narządów płciowych niż wśród kobiet wolnych od tego problemu.

Vaginismus może być wywoływany przez bolesny stosunek, bolesne badanie ginekologiczne, napaść seksualną, chorobę zapalną miednicy, operację ginekologiczną, atrofię moczowo-płciową, stany dermatologiczne sromu lub poród¹⁸. Te doświadczenia mogą tworzyć kondycjonowane reakcje lękowe, które manifestują się jako mimowolne skurcze mięśni.

Interakcja czynników psychospołecznych

U kobiet czynniki psychologiczne (historia wykorzystywania seksualnego, depresja, lęk, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne), kwestie socjokulturowe (przekonania dotyczące aktywności seksualnej) oraz kwestie interpersonalne (dostępność partnera, funkcja partnera, relacja z partnerem, komunikacja z partnerem) wpływają na funkcję seksualną we wszystkich grupach wiekowych¹⁹.

Etiologia dysfunkcji seksualnej kobiet ma wieloczynnikowe tło, gdzie czynniki psychologiczne, społeczne i biologiczne odgrywają ważną rolę⁶. Wiele czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych może przyczyniać się do problemu, a identyfikacja tych, które są obecne, może pomóc w planowaniu leczenia²⁰.