Diagnostyka dysfunkcji seksualnej kobiet – kompleksowe badanie

Diagnostyka dysfunkcji seksualnej kobiet stanowi złożony proces, który wymaga delikatnego podejścia i wszechstronnej oceny medycznej, psychologicznej oraz społecznej¹. Ze względu na intymny charakter problemu, wiele kobiet nie zgłasza spontanicznie trudności seksualnych, co sprawia, że aktywne pytanie ze strony lekarza staje się kluczowe w procesie rozpoznawania zaburzeń¹. Dysfunkcja seksualna kobiet obejmuje szeroki zakres problemów dotyczących pożądania, pobudzenia, orgazmu lub bólu związanego z aktywnością seksualną, które muszą powodować znaczący stres osobisty lub trudności w relacjach².

Kryteria diagnostyczne według DSM-5

Według piątej edycji Podręcznika diagnostycznego i statystycznego zaburzeń psychicznych (DSM-5), dysfunkcja seksualna kobiet klasyfikowana jest w trzech głównych kategoriach⁴. Pierwszą z nich jest zaburzenie zainteresowania i pobudzenia seksualnego kobiet, które łączy wcześniej oddzielne kategorie niskiego pożądania seksualnego i zaburzeń pobudzenia⁵. Drugą kategorię stanowi zaburzenie orgazmu kobiet, charakteryzujące się opóźnionym, rzadkim lub całkowicie nieobecnym orgazmem⁶. Trzecią kategorią jest zaburzenie bólu genito-miedniczny/penetracyjny, obejmujące trudności z penetracją pochwy, ból podczas kontaktów seksualnych oraz lęk przed bólem⁷.

Dla każdego z tych zaburzeń obowiązują określone kryteria czasowe i nasilenia. Objawy muszą występować przez co najmniej 6 miesięcy, być obecne w 75-100% sytuacji seksualnych i powodować klinicznie znaczący stres⁴. Dodatkowo, objawy nie mogą być lepiej wyjaśnione przez inne zaburzenia psychiczne, problemy w związku, używanie substancji psychoaktywnych lub schorzenia medyczne⁸. Istotne jest również rozróżnienie między dysfunkcją wrodzoną (występującą od początku aktywności seksualnej) a nabytą (rozwijającą się po okresie prawidłowego funkcjonowania seksualnego)⁷.

Wywiad medyczny i seksualny

Podstawą diagnostyki dysfunkcji seksualnej kobiet jest szczegółowy wywiad medyczny i seksualny, który wymaga od lekarza umiejętności prowadzenia delikatnej rozmowy na intymne tematy¹. Wywiad powinien obejmować charakterystykę obecnych objawów, ich czas trwania, okoliczności wystąpienia oraz wpływ na jakość życia i relacje⁹. Ważne jest ustalenie, czy problem ma charakter sytuacyjny (występuje tylko w określonych okolicznościach lub z konkretnym partnerem) czy uogólniony (dotyczy wszystkich sytuacji seksualnych)¹⁰.

W trakcie wywiadu należy również omówić historię medyczną pacjentki, uwzględniając przebyte choroby, zabiegi chirurgiczne, przyjmowane leki oraz zmiany hormonalne¹¹. Szczególną uwagę należy zwrócić na leki, które mogą wpływać na funkcje seksualne, takie jak antydepresanty, leki przeciwnadciśnieniowe czy środki antykoncepcyjne¹². Historia ginekologiczna powinna obejmować informacje o okresach miesiączkowych, ciążach, porodach, menopauzie oraz przebytych infekcjach lub zabiegach ginekologicznych¹³. Równie istotne jest poznanie czynników psychospołecznych, w tym historii traumy seksualnej, problemów w relacji z partnerem, stresu życiowego oraz obecności objawów depresji lub lęku Zobacz więcej: Wywiad medyczny i seksualny w diagnostyce dysfunkcji seksualnej kobiet.

Badanie fizykalne i ginekologiczne

Badanie fizykalne stanowi istotny element diagnostyki dysfunkcji seksualnej kobiet, szczególnie w przypadkach bólu podczas kontaktów seksualnych¹⁴. Badanie ginekologiczne powinno być przeprowadzone z uwzględnieniem komfortu pacjentki i może różnić się od rutynowego badania ginekologicznego¹⁵. Podczas badania lekarz powinien zwrócić uwagę na oznaki niedoboru estrogenu, takie jak ścieńczenie warg sromowych mniejszych, utrata poduszeczki tłuszczowej warg, blade błony śluzowej pochwy oraz utrata fałdów pochwy¹⁶.

Szczegółowe badanie zewnętrznych narządów płciowych powinno obejmować ocenę sromu, wejścia do pochwy oraz identyfikację potencjalnych źródeł bólu¹⁷. Przydatne może być użycie wilgotnego wacika do identyfikacji bolesnych punktów na sromie i przedsionku pochwy¹⁶. W przypadku pacjentek z dyspareunia należy przeprowadzić jednopalcowe badanie pochwy, utrzymując drugą rękę z dala od brzucha, aby nie mylić źródła dyskomfortu¹⁷. Badanie powinno również obejmować ocenę napięcia mięśni dna miednicy, które może wskazywać na vaginismus lub zespół bólu mięśniowo-powięziowego¹⁴ Zobacz więcej: Badanie fizykalne i ginekologiczne w diagnostyce dysfunkcji seksualnej.

Badania laboratoryjne i dodatkowe

Badania laboratoryjne w diagnostyce dysfunkcji seksualnej kobiet mają ograniczone znaczenie i rzadko są pomocne w ustaleniu diagnozy lub planowaniu leczenia¹⁸. Rutynowe oznaczanie poziomu hormonów nie jest zalecane, ponieważ funkcje seksualne nie korelują z poziomami testosteronu, niezależnie od metody pomiaru¹⁶. Jednak w określonych sytuacjach klinicznych badania laboratoryjne mogą być uzasadnione¹⁸.

U pacjentek z zaburzeniami pożądania może być wskazane oznaczenie poziomu hormonu tyreotropowego (TSH), ponieważ niewielka część pacjentek z problemami pożądania może mieć dysfunkcję tarczycy¹⁹. Jeśli klinicznie podejrzewamy hiperprolaktynemię, należy oznaczyć poziom prolaktyny¹⁶. W przypadku podejrzenia zaburzeń tarczycy wskazane są odpowiednie badania funkcji tarczycy¹⁶. Dodatkowe badania mogą obejmować morfologię krwi, poziom glukozy w surowicy, funkcję nerek oraz badania hormonalne u kobiet, jeśli wskazują na to nieprawidłowości w badaniu fizykalnym lub podejrzewane choroby współistniejące³.

Narzędzia diagnostyczne i kwestionariusze

W diagnostyce dysfunkcji seksualnej kobiet dostępne są różne zwalidowane narzędzia i kwestionariusze, które mogą ułatwić ocenę funkcji seksualnych²⁰. Indeks Funkcji Seksualnej Kobiet (Female Sexual Function Index – FSFI) jest uważany za złoty standard w ocenie dysfunkcji seksualnej kobiet i może być wykorzystywany zarówno w badaniach klinicznych, jak i praktyce klinicznej²¹. Kwestionariusz składa się z 19 pytań oceniających różne aspekty funkcji seksualnych²².

Inne przydatne narzędzia to 12-punktowa Skala Dystresu Seksualnego Kobiet (Female Sexual Distress Scale) oraz 4-punktowa Lista Kontrolna Objawów Seksualnych dla Kobiet (Brief Sexual Symptoms Checklist for Women)²². Przydatnym narzędziem przesiewowym jest Skala Przesiewowa Obniżonego Pożądania Seksualnego (Decreased Sexual Desire Screener – DSDS), składająca się z pięciu pytań, której wypełnienie zajmuje około 3 minuty²³. Modele PLISSIT (Permission, Limited Information, Specific Suggestions, Intensive Therapy) lub ALLOW (Ask, Legitimize, Limitations, Open up, Work together) mogą być wykorzystywane do ułatwienia rozmów o problemach seksualnych i inicjowania leczenia¹⁸.

Diagnostyka różnicowa i wykluczanie przyczyn

Proces diagnostyczny dysfunkcji seksualnej kobiet wymaga systematycznego wykluczania różnych przyczyn medycznych, psychicznych i farmakologicznych²⁴. Dysfunkcja seksualna może być objawem choroby psychiatrycznej lub działaniem niepożądanym leków psychotropowych²⁵. Szczególną uwagę należy zwrócić na selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), które są najczęściej kojarzone z dysfunkcją seksualną²⁶.

Wiele schorzeń medycznych może bezpośrednio lub pośrednio wpływać na funkcje seksualne. Choroby naczyniowe związane z cukrzycą mogą uniemożliwiać odpowiednie pobudzenie, natomiast choroby serca mogą ograniczać aktywność seksualną z powodu duszności²⁷. Zapalenie stawów lub nietrzymanie moczu może powodować dyskomfort lub zakłopotanie, prowadząc do dysfunkcji lub zmniejszenia aktywności seksualnej²⁷. Istotne jest również uwzględnienie wpływu zabiegów ginekologicznych, nowotworów ginekologicznych oraz raka piersi na funkcje seksualne, ponieważ mogą one wpływać zarówno na fizyczne, jak i psychologiczne aspekty seksualności¹².