Biologiczne mechanizmy dysfunkcji seksualnej kobiet – podstawy fizjologiczne

Biologiczne podstawy dysfunkcji seksualnej kobiet stanowią złożony system wzajemnie powiązanych mechanizmów fizjologicznych, które kontrolują prawidłową odpowiedź seksualną. Ograniczone dostępne dane dotyczące anatomii, fizjologii, biochemii i biologii molekularnej żeńskiej odpowiedzi seksualnej sprawiają, że ta dziedzina jest szczególnie wymagająca dla klinicystów, psychologów i badaczy nauk podstawowych¹.

Neurobiologiczne podstawy funkcji seksualnej

Istnieją duże luki w naszej wiedzy o tym, jak ośrodkowy układ nerwowy kontroluje żeńską funkcję seksualną. Odpowiedzi pobudzenia seksualnego wielu struktur anatomicznych obwodowych, zarówno płciowych, jak i pozapłciowych, są w dużej mierze produktem mechanizmów odruchowych rdzenia kręgowego¹. Odpowiedź seksualna kobiet to złożona interakcja między odpowiedzią narządów płciowych, aktywnością ośrodkowego układu nerwowego i przetwarzaniem informacji o bodźcu seksualnym².

Prawidłowa funkcja seksualna kobiet wymaga delikatnej równowagi dopaminy odpowiedzialnej za pożądanie oraz epinefryny, norepinefryny i serotoniny za pobudzenie i orgazm. Zaburzenia i leki, które zakłócają te elementy, mogą prowadzić do dysfunkcji seksualnej³. Pożądanie seksualne/pobudzenie i orgazm są mediowane przez ośrodkowe i rdzeniowe szlaki nerwowe i obejmują aktywność nerwów współczulnych, przywspółczulnych i somatycznych⁴.

Mechanizmy naczyniowe odpowiedzi seksualnej

Cykl odpowiedzi seksualnej kobiet jest inicjowany przez relaksację mięśni gładkich naczyniowych i pozanaczyniowych mediowaną przez neurotransmitery, co prowadzi do zwiększonego przepływu krwi w miednicy, nawilżenia pochwy oraz obrzęku łechtaczki i warg sromowych. Te mechanizmy są mediowane przez kombinację zdarzeń neuromięśniowych i naczyniowo-przekrwiennych⁵.

W stanie podstawowym mięśnie gładkie ciałek jaskrawych łechtaczki i pochwy pozostają pod napięciem kurczliwym. Po stymulacji seksualnej neurogenne i śródbłonkowe uwalnianie tlenku azotu odgrywa ważną rolę w relaksacji mięśni gładkich tętnic jamistych łechtaczki i tętniczek śrubowatych⁶. Mechanizm obrzęku łechtaczki różni się od tego w prąciu tym, że nie ma procesu obturacyjnego wzmacniającego tumescencję – łechtaczka jest obrzmiała jedynie przez zwiększony przepływ krwi⁷.

Rola tlenku azotu w patofizjologii

Dane pochodzące z kilku laboratoriów sugerują, że tlenek azotu jest kluczowym szlakiem w mediacji relaksacji mięśni gładkich łechtaczki. Jednak w pochwie tlenek azotu wydaje się odgrywać jedynie częściową rolę w mediacji relaksacji mięśni gładkich⁶. Dalsze badania z manipulacjami hormonalnymi w dawkach fizjologicznych są niezbędne do ustalenia roli hormonów w relaksacji mięśni gładkich pochwy.

Hormonalne mechanizmy kontroli funkcji seksualnej

Dane pochodzące z modeli zwierzęcych in vivo wskazują, że estrogeny, ale nie androgeny, modulują przepływ krwi w narządach płciowych, nawilżenie pochwy i strukturalną integralność tkanek pochwowych⁶. Hormony, szczególnie androgeny i estrogeny, są zaangażowane w odpowiedź seksualną, szczególnie w zakresie integralności i wrażliwości tkanek narządów płciowych⁸.

Niedobory hormonalne mogą być kolejnym czynnikiem w patofizjologii. Spadek estrogenów związany z menopauzą może indukować zmniejszone pożądanie seksualne oraz atrofię tkanek narządów płciowych, prowadząc do bolesnych stosunków³. Funkcja seksualna pogarsza się wraz z postępującym statusem menopauzy⁴.

Neurologiczne podstawy dysfunkcji

Zaburzenia neurologiczne są znane z tego, że wiążą się z dysfunkcją seksualną zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Rola czynników neurologicznych w dysfunkcji seksualnej kobiet pozostaje jednak nieco niezbadana i może być niezdiagnozowana⁹. Wiele zaburzeń neurologicznych, w tym neuropatia autonomiczna i obwodowa, uszkodzenie rdzenia kręgowego, neuropatia cukrzycowa, stwardnienie rozsiane oraz radikulopatia lędźwiowa, prawdopodobnie interferuje z neurofizjologią żeńskich narządów płciowych i prowadzi do ich dysfunkcji.

Uważa się, że każde uszkodzenie neurologiczne, ośrodkowe lub obwodowe, może interferować ze składową czuciową i somatyczną żeńskich narządów płciowych i prowadzić do dysfunkcji. Dysfunkcja włókien czuciowych może interferować z sygnalizacją aferentną i modalnościami czuciowymi, które są dość ważne w żeńskiej odpowiedzi seksualnej⁹.

Wpływ chorób przewlekłych na mechanizmy biologiczne

Różnorodne stany medyczne są związane z predyspozycją do dysfunkcji seksualnej kobiet. Uszkodzenie rdzenia kręgowego może wpływać na funkcję seksualną, a chociaż jest to kontrowersyjne, kobiety z uszkodzeniami rdzenia kręgowego na poziomie T1 i poniżej prawdopodobnie są anorgazmiczne¹⁰.

Cukrzyca wpływa na funkcję seksualną zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Cukrzyca, która jest znana z powodowania dysfunkcji erekcji u mężczyzn, może interferować z funkcją seksualną u kobiet. Ta kwestia była jednak słabo badana i nie jest jasne, jak cukrzyca prowadzi do zaburzeń seksualnych u kobiet. Dysfunkcja seksualna kobiet może być uważana za cichą komplikację cukrzycy¹¹.

Mechanizmy farmakologiczne dysfunkcji

Obecna wiedza dotycząca seksualnych skutków ubocznych niektórych leków nie jest tak dobrze zdefiniowana dla kobiet jak dla mężczyzn. Głównie niepożądane seksualne skutki uboczne różnych leków psychotropowych zostały scharakteryzowane u kobiet¹². Duże środki uspokajające, takie jak diazepam, uważa się za ograniczające funkcję seksualną w wyniku działania dopaminergicznego. Leki przeciwpsychotyczne, takie jak tiorydazyna i flufenazyna, były zgłaszane jako powodujące dysfunkcję orgazmiczną.

Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny stanowią szczególnie częstą przyczynę jatrogenną dysfunkcji seksualnej. Mogą one przyczyniać się do kilku typów dysfunkcji seksualnej¹³. W przypadku SSRI i SNRI te dysfunkcje mogą stać się trwałe po zakończeniu leczenia¹⁴.

Kompleksowość biologicznych mechanizmów

W przeciwieństwie do mężczyzn, patofizjologia dysfunkcji seksualnej kobiet nie jest łatwo kategoryzowana jako wazogenna, neurologiczna czy hormonalna. Wydaje się raczej obejmować wielowymiarowe aspekty biologiczne, psychologiczne i interpersonalne⁹. Niedostatek danych biologicznych może być przypisywany brakowi niezawodnych modeli eksperymentalnych i narzędzi do badania żeńskiej funkcji seksualnej oraz ograniczonemu finansowaniu, które jest krytyczne dla rozwoju podejść eksperymentalnych⁶.