Nagietek lekarski

Co to jest nagietek lekarski i jakie składniki go wyróżniają?

Nagietek lekarski (Calendula officinalis) to jednoroczna roślina zielna z rodziny astrowatych, której pomarańczowe i żółte kwiaty są surowcem leczniczym stosowanym od ponad 700 lat. W celach zdrowotnych używa się całych koszyczków kwiatowych – zarówno płatków, jak i zielonej okrywy – bo to tam koncentrują się najważniejsze związki czynne⁹. Nie należy go mylić z aksamitką (Tagetes), pokrewną rośliną ozdobną o podobnym wyglądzie, lecz innym składzie¹⁰.

Skład chemiczny kwiatów nagietka jest wyjątkowo bogaty. Najważniejsze grupy związków to¹¹¹:

• Triterpenoidy – alkohole triterpenowe (faradiol, arnidiol, taraksasterol, lupeol) i ich estry kwasów tłuszczowych (palmitynian, mirystynian, laurynian faradiolu) oraz saponiny oleanolowe (kalendulozydy A–H); to one odpowiadają głównie za działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe.
• Flawonoidy – kwercetyna, izoramnetyna, rutyna, narcysyna, luteolina, apigenina, kemferol i ich glikozydy; wykazują działanie antyoksydacyjne i wspomagają efekt przeciwzapalny.
• Karotenoidy – luteina, β-karoten, α-karoten, likopen, neoksantyna, flawoksantyna, auroksantyna; nadają kwiatom charakterystyczną barwę i działają jako antyoksydanty.
• Olejek eteryczny – monoterpeny i seskwiterpeny (α-terpinen, limonene, β-kariofylen, δ-kadinene, α-kadinol); zawartość w pełni kwitnących kwiatach wynosi do 0,97%.
• Kumaryny – skopoletyna, umbeliferon, eskuletyna.
• Polisacharydy – ramnoarabinogalaktan i inne; wykazują właściwości wspomagające gojenie ran.

Różne formy nagietka – wyciąg olejowy, macerat olejowy, nalewka, olejek eteryczny, a także krem czy żel – różnią się profilem składników aktywnych w zależności od użytego rozpuszczalnika i metody ekstrakcji¹².

Jak nagietek działa przeciwzapalnie i wspomaga gojenie ran?

Głównym mechanizmem przeciwzapalnym nagietka jest hamowanie enzymów COX-2 i 5-lipooksygenazy, co ogranicza syntezę prostaglandyn i leukotrienów – mediatorów bólu i obrzęku. Triterpenowe estry kwasów tłuszczowych (m.in. palmitynian faradiolu) zmniejszają stężenia cytokin prozapalnych: TNF-α, IL-6, IL-1β i IFN-γ¹³. W badaniach na modelach zwierzęcych działanie faradiol-3-monoestrów było porównywalne z indometacyną – klasycznym lekiem przeciwzapalnym¹.

Gojenie ran nagietek wspomaga kilkoma ścieżkami jednocześnie. Wyciągi z kwiatów zwiększają przepływ krwi i dostarczanie tlenu do uszkodzonej tkanki, stymulują syntezę kolagenu (mierzoną wzrostem hydroksyproliny i heksozaminy) oraz pobudzają proliferację fibroblastów – komórek budujących nową tkankę łączną¹⁴¹⁵. Polisacharydy zawarte w kwiatach dodatkowo przyspieszają epitelializację, czyli odbudowę naskórka¹.

W jakich przypadkach stosuje się nagietek zewnętrznie?

Zewnętrzne zastosowanie nagietka jest najlepiej udokumentowane klinicznie. Niemiecka Komisja E oraz europejska monografia ziołowa zatwierdziły nagietek do stosowania przy zapaleniu błony śluzowej jamy ustnej i gardła oraz do pielęgnacji ran i oparzeń¹⁸. Badania kliniczne potwierdziły skuteczność w kilku konkretnych wskazaniach³:

• Rany pooperacyjne i pourazowe – maść z nagietkiem przyspieszyła gojenie nacięcia krocza (epizjotomii) u kobiet po porodzie, zmniejszając ból już od 2. doby i redukując zaczerwienienie i obrzęk.
• Owrzodzenia żylne – wyciąg z nagietka zwiększył szybkość gojenia żylnych owrzodzeń kończyn dolnych do 7,4% tygodniowo wobec 1,7% w grupie kontrolnej.
• Odparzenia u niemowląt – maść 1,5% stosowana przez tydzień skutecznie leczyła odparzenia pieluszkowe.
• Zapalenie skóry po radioterapii – krem z nagietkiem zmniejszał nasilenie ostrego zapalenia skóry u pacjentek leczonych napromienianiem z powodu raka piersi; wyniki badań są jednak niejednoznaczne.
• Zapalenie dziąseł i płytka nazębna – płukanka z nagietkiem redukowała stan zapalny dziąseł i ilość płytki nazębnej.
• Zapalenie śluzówki jamy ustnej i gardła – żel z nagietkiem łagodził nasilenie zapalenia śluzówki podczas radioterapii (mucositis).

Zewnętrznie nagietek sprawdza się też przy oparzeniach słonecznych, egzemie, trądziku, ukąszeniach owadów, obtarciach i sińcach – choć w tych wskazaniach kliniczne dowody są słabsze i opierają się głównie na tradycyjnym zastosowaniu¹⁹.

Czy nagietek można stosować doustnie?

Doustne stosowanie nagietka ma długą tradycję w ziołolecznictwie i dotyczy głównie dolegliwości układu pokarmowego. Nagietek działa żółciopędnie i żółciotwórczo (pobudza wydzielanie żółci), łagodzi skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego i wykazuje działanie przeciwzapalne na błonę śluzową żołądka i jelit⁹²⁰. Tradycyjnie stosowany był przy zgadze, wrzodach żołądka i dwunastnicy, stanach zapalnych jelit oraz nieżycie żołądka²¹.

Warto jednak wiedzieć, że kliniczne dowody na skuteczność doustnego stosowania nagietka są ograniczone – większość danych pochodzi z badań in vitro i na zwierzętach lub z tradycji, a nie z dużych randomizowanych prób klinicznych²². Stosowanie doustne ma sens jako uzupełnienie, a nie zamiennik leczenia farmakologicznego.

Dawkowanie i formy preparatów z nagietka

Nagietek dostępny jest w aptekach i sklepach zielarskich w wielu postaciach. Poniżej zestawienie najczęściej stosowanych form i dawek:

Przy wyborze preparatu warto sprawdzić skład: maści i kremy oparte na wyciągu olejowym lub maceracie olejowym z nagietka nadają się do skóry suchej, natomiast żele i wodne wyciągi lepiej sprawdzają się przy skórze tłustej i zmianach sączących¹⁹.

Działania niepożądane i przeciwwskazania

Nagietek jest ogólnie dobrze tolerowany – poważne działania niepożądane zdarzają się rzadko²³. Najważniejsze zagrożenie to reakcje alergiczne, szczególnie kontaktowe zapalenie skóry przy stosowaniu zewnętrznym. Ryzyko jest wyższe u osób uczulonych na inne rośliny z rodziny astrowatych: rumianek, arnikę, echinaceę, krwawnik, bylicę, złocień i ragweed (ambrozję)⁷²⁴. Jeśli masz stwierdzoną alergię na którąkolwiek z tych roślin, przed zastosowaniem nagietka wykonaj próbę na małym fragmencie skóry lub skonsultuj się z lekarzem.

Przy stosowaniu kremu dopochwowego z nagietkiem w jednym badaniu klinicznym odnotowano zwiększoną częstość świądu pochwy w porównaniu z metronidalem – warto o tym pamiętać²⁵. Przy doustnym stosowaniu nalewki należy zachować ostrożność w przypadku jednoczesnego przyjmowania leków sedatywnych, ponieważ alkohol zawarty w nalewce może nasilać ich działanie²⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Nagietek jest rośliną wspomagającą, a nie lekiem pierwszego rzutu. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Rana nie goi się po 2 tygodniach stosowania preparatów nagietkowych lub ulega pogorszeniu (nasilenie zaczerwienienia, ciepłota, ropienie, gorączka).
• Po zastosowaniu preparatu nagietkowego na skórze pojawi się wysypka, silne zaczerwienienie, pęcherze lub obrzęk – mogą to być objawy alergicznego kontaktowego zapalenia skóry.
• Jesteś w ciąży i rozważasz doustne przyjmowanie nagietka – jest to przeciwwskazane.
• Masz stwierdzoną alergię na rośliny z rodziny astrowatych (rumianek, arnika, echinacea, bylica, ragweed).
• Przyjmujesz leki na receptę (szczególnie środki uspokajające, leki na ciśnienie lub cukrzycę) i chcesz regularnie stosować nagietek doustnie – interakcje nie są dobrze zbadane.
• Objawy ze strony układu pokarmowego (zgaga, ból brzucha, owrzodzenia) utrzymują się mimo stosowania nagietka lub nasilają się – wymagają diagnostyki lekarskiej.
• Dopochwowy stan zapalny lub infekcja nie ustępuje po 7 dniach stosowania preparatu nagietkowego.

Nagietek lekarski to jeden z najlepiej przebadanych surowców ziołowych w dermatologii. Sięgając po preparat z nagietkiem, wybieraj produkty ze standaryzowanym wyciągiem kwiatowym i sprawdzonym składem. Zewnętrznie możesz stosować go przy drobnych ranach, oparzeniach, odparzeniach i stanach zapalnych skóry bez konsultacji lekarskiej – ważne, by rana była czysta i powierzchowna. Do stosowania doustnego, zwłaszcza przy chorobach przewlekłych, warto wcześniej porozmawiać z farmaceutą lub lekarzem. Efekty zauważysz szybciej, jeśli preparat stosujesz regularnie – 2–3 razy dziennie – a nie jednorazowo.