Kwas glicyryzynowy

Czym jest kwas glicyryzynowy i skąd pochodzi?

Kwas glicyryzynowy (glicyryzyna, kwas glicyryzowy) to saponina triterpenowa – związek naturalnie obecny w korzeniu lukrecji (Glycyrrhiza glabra). Chemicznie jest to połączenie cząsteczki kwasu glicyretyniowego (aglikonu) z dwoma cząsteczkami kwasu glukuronowego². To właśnie ta struktura warunkuje jego aktywność biologiczną. Lukrecja od wieków była stosowana w medycynie tradycyjnej – zarówno azjatyckiej, jak i europejskiej – głównie przy dolegliwościach żołądkowych i kaszlu⁷. Dziś interesuje nas przede wszystkim jako substancja czynna o udokumentowanym działaniu farmakologicznym.

Jak kwas glicyryzynowy działa w organizmie?

Kluczowy mechanizm to hamowanie enzymu 11β-hydroksysteroidowej dehydrogenazy typu 2 (11β-HSD2). Enzym ten w normalnych warunkach przekształca aktywny kortyzol w nieaktywną kortyzon. Gdy kwas glicyryzynowy go zablokuje, stężenie aktywnego kortyzolu rośnie, co przekłada się na silne działanie przeciwzapalne¹².

Mechanizm ten ma jednak drugą stronę. Kortyzol w wysokim stężeniu zaczyna wiązać się z receptorami mineralokortykoidowymi (MR) – tymi samymi, które normalnie reagują na aldosteron. Efekt? Zatrzymanie sodu, wydalanie potasu i wzrost ciśnienia tętniczego – zjawisko znane jako pseudoaldosteronizm⁶⁸. To właśnie dlatego nadmierne spożycie lukrecji może być niebezpieczne.

Poza hamowaniem 11β-HSD2 substancja działa na kilka innych szlaków sygnalizacyjnych:

• Szlak NF-κB – blokowanie aktywacji tego „przełącznika zapalenia” ogranicza produkcję prozapalnych cytokin⁹.
• Szlak MAPK – hamowanie kinaz MAP (mitogen-activated protein kinase) wzmacnia efekt przeciwzapalny i wpływa na przeżycie komórek⁹.
• Cyklooksygenaza i fosfolipaza A2 – kwas glicyryzynowy hamuje oba enzymy odpowiedzialne za kaskadę zapalną, działając podobnie do kortykosteroidów¹⁰.
• Lipoproteino-lipaza – substancja jest induktorem tego enzymu biorącego udział w metabolizmie lipidów¹¹.

Gdzie stosuje się kwas glicyryzynowy – praktyczne zastosowania

Najlepiej udokumentowanym klinicznym zastosowaniem kwasu glicyryzynowego i jego pochodnych jest ochrona wątroby. W Japonii glicyryzyna podawana dożylnie jest od lat stosowana w leczeniu przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby i przynosi istotną poprawę funkcji tego narządu¹³. Metaanaliza obejmująca 97 randomizowanych badań klinicznych (łącznie ponad 10 900 uczestników) wykazała, że pochodne glicyryzyny – szczególnie izoглицyryzinian magnezu (MGIG) – skutecznie zmniejszają ryzyko uszkodzenia wątroby wywołanego lekami przeciwgruźliczymi i stanowią najskuteczniejszy schemat leczenia tego powikłania⁵.

Inne obszary zastosowań, w których prowadzi się badania lub które mają już kliniczne potwierdzenie:

• Opryszczka narządów płciowych – miejscowe stosowanie roztworu kwasu glicyryzynowego dało ogólną skuteczność powyżej 95% (65% wynik doskonały, 25% dobry, 9% dostateczny) w badaniu klinicznym¹⁴.
• Wirusowe zapalenie wątroby B – odnotowano poprawę funkcji wątroby, a w pojedynczych przypadkach całkowite wyzdrowienie¹⁵.
• Atopowe zapalenie skóry, świąd i torbiele – kwas glicyryzynowy stosuje się miejscowo w dermatologii¹⁶.
• Dolegliwości trawienne i kaszel – EMA odnotowała tradycyjne zastosowanie korzenia lukrecji przy niestrawności i kaszlu towarzyszącym przeziębieniu, jednak dostępne dane kliniczne nie były wystarczające, by przyznać status „dobrze ugruntowanego zastosowania”⁷.

Właściwości antyoksydacyjne i immunomodulacyjne

W badaniach laboratoryjnych kwas glicyretyniowy (aktywny metabolit glicyryzyny) wykazuje zdolność do wychwytywania wolnych rodników tlenowych (ROS) oraz pobudzania aktywności endogennych enzymów antyoksydacyjnych – dysmutazy ponadtlenkowej (SOD) i katalazy¹⁷. Warto jednak zaznaczyć, że sama glicyryzyna – według jednego z badań na pełnej krwi – nie wykazuje bezpośredniej aktywności antyrodnikowej w klasycznych testach (DPPH, peroksydacja lipidów); jej działanie przeciwzapalne wynika raczej z wpływu na funkcje neutrofilów niż z bezpośredniego „zmiatania” wolnych rodników¹⁸.

Na poziomie układu odpornościowego substancja moduluje aktywność makrofagów i limfocytów oraz wpływa na produkcję cytokin². W badaniach na hodowlach komórkowych hamuje nadmierną produkcję mucyny MUC5AC indukowaną przez TNF-α, co może mieć znaczenie w astmie alergicznej¹⁹. Wyniki te są jednak wstępne i wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych na ludziach.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kwas glicyryzynowy w dużych dawkach lub przy długotrwałym stosowaniu może wywołać poważne działania niepożądane. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz preparaty z lukrecją lub glicyryzyną i zauważasz wzrost ciśnienia krwi, obrzęki kończyn lub twarzy – mogą to być pierwsze objawy pseudoaldosteronizmu (zatrzymanie sodu, niedobór potasu)⁶.
• Masz nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca lub choroby nerek – mechanizm mineralokortykoidowy może nasilić te schorzenia⁸.
• Przyjmujesz leki moczopędne, glikokortykosteroidy lub leki obniżające ciśnienie – glicyryzyna może osłabiać lub nasilać ich działanie.
• Stosujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, heparyna, apiksaban i inne) – substancja hamuje trombinę i może zmieniać parametry krzepnięcia²⁰.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa stosowania w tych stanach.
• Planujesz stosowanie przez dłuższy czas lub w wysokich dawkach – długotrwałe hamowanie 11β-HSD2 wiąże się z ryzykiem zaburzeń elektrolitowych²².

Jeśli po zastosowaniu preparatu z kwasem glicyryzynowym poczujesz osłabienie mięśni, kołatanie serca lub silny ból głowy – mogą to być objawy hipokaliemii (niedoboru potasu). Nie zwlekaj z kontaktem z lekarzem.

Podsumowanie – co warto wiedzieć, sięgając po preparaty z kwasem glicyryzynowym

Kwas glicyryzynowy to substancja o szerokim spektrum działania farmakologicznego, z udokumentowanymi zastosowaniami klinicznymi – szczególnie w ochronie wątroby i leczeniu infekcji wirusowych. Jego siła tkwi w wielokierunkowym mechanizmie: hamowaniu enzymu 11β-HSD2, blokowaniu szlaków zapalnych NF-κB i MAPK oraz bezpośrednim działaniu przeciwwirusowym¹². Preparaty stosuj zgodnie z zaleceniami producenta lub farmaceuty. Unikaj jednoczesnego spożywania dużych ilości lukrecji spożywczej i preparatów leczniczych z tą substancją – efekty się sumują. Jeśli masz choroby układu krążenia, nerek lub przyjmujesz leki na stałe, przed sięgnięciem po preparat z lukrecją porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą. Pamiętaj, że naturalne pochodzenie substancji nie jest równoznaczne z jej bezpieczeństwem w każdej sytuacji.