Wstęp: Działania niepożądane kwasu gadoterowego
Kwas gadoterowy (Acidum gadotericum) to substancja czynna szeroko stosowana jako środek kontrastowy w diagnostyce obrazowej, przede wszystkim podczas rezonansu magnetycznego (MRI). Większość osób dobrze toleruje jego podanie, a działania niepożądane są zazwyczaj łagodne, umiarkowane i mają charakter przejściowy12. Najczęściej dotyczą one miejscowego dyskomfortu, nudności czy bólu głowy, choć – jak każdy lek – kwas gadoterowy może powodować także poważniejsze objawy, zwłaszcza u osób z określonymi czynnikami ryzyka. Występowanie działań niepożądanych zależy m.in. od drogi podania (dożylnie), postaci leku (roztwór do wstrzykiwań), dawki oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta13. Objawy mogą pojawić się zarówno natychmiast po podaniu, jak i z opóźnieniem – nawet do kilku dni4. Warto pamiętać, że decyzja o zastosowaniu tej substancji zawsze powinna opierać się na rozważeniu korzyści z badania i potencjalnego ryzyka działań niepożądanych.
Najczęstsze działania niepożądane
Działania niepożądane kwasu gadoterowego występują u niewielkiego odsetka pacjentów i zwykle mają łagodny przebieg12. Najczęściej zgłaszane objawy obejmują:
- Reakcje w miejscu wstrzyknięcia – ból, dyskomfort, uczucie chłodu lub gorąca, obrzęk, a także wynaczynienie (przedostanie się leku poza naczynie)
- Nudności
- Ból głowy
Działania niepożądane występujące niezbyt często (od 1 na 1000 do 1 na 100 pacjentów)
- Nudności2
- Ból głowy2
- Reakcje w miejscu wstrzyknięcia (np. uczucie pieczenia, wynaczynienie, obrzęk, ból)5
- Uczucie zimna lub gorąca2
- Niedociśnienie tętnicze (spadek ciśnienia)5
- Senność5
- Zawroty głowy5
- Wysypka5
- Osłabienie (astenia)2
- Zaburzenia smaku2
- Nadciśnienie tętnicze (wzrost ciśnienia)2
Działania niepożądane występujące rzadko (od 1 na 10 000 do 1 na 1000 pacjentów)
- Wymioty2
- Świąd (swędzenie skóry)2
- Pokrzywka5
- Nadmierna potliwość5
- Ból brzucha2
- Biegunka2
- Nadmierna produkcja śliny2
- Ból w klatce piersiowej5
- Dreszcze5
- Kichanie2
- Lęk2
- Obrzęk powiek2
- Kołatanie serca2
Działania niepożądane występujące bardzo rzadko (mniej niż 1 na 10 000 pacjentów)
- Reakcje anafilaktyczne (ciężka reakcja alergiczna mogąca prowadzić do wstrząsu i zagrożenia życia)5
- Drgawki, śpiączka, omdlenia, drżenie mięśni2
- Rumień, wyprysk, obrzęk naczynioruchowy2
- Gorączka, złe samopoczucie, obrzęk twarzy2
- Martwica w miejscu wstrzyknięcia (szczególnie w przypadku wynaczynienia)2
- Zapalenie żył powierzchniowych2
- Obrzęk płuc, skurcz oskrzeli, skurcz krtani, zatrzymanie oddechu2
- Zatrzymanie akcji serca, częstoskurcz, zaburzenia rytmu serca, rzadkoskurcz2
- Bladość, rozszerzenie naczyń krwionośnych2
- Skurcze mięśni, osłabienie mięśni, ból pleców2
- Parestezje (uczucie mrowienia lub pieczenia)2
- Zapalenie spojówek, przekrwienie oczu, nieostre widzenie, nasilone łzawienie2
- Kaszel, duszność, przekrwienie błony śluzowej nosa, suchość gardła2
Działania niepożądane o nieznanej częstości
- Nerkopochodne włóknienie układowe (NSF) – bardzo rzadkie, ale poważne powikłanie, dotyczące głównie pacjentów z zaburzoną czynnością nerek, zwłaszcza jeśli otrzymywali także inne środki kontrastowe zawierające gadolin2
Działania niepożądane zgłaszane po podaniu innych środków kontrastowych do MRI
- Hemoliza (rozpad czerwonych krwinek)
- Splątanie
- Przejściowa ślepota, ból oczu
- Dzwonienie w uszach, ból ucha
- Astma
- Suchość w jamie ustnej
- Pęcherzowe zapalenie skóry
- Nietrzymanie moczu, martwica cewek nerkowych, ostra niewydolność nerek
- Wydłużenie odstępu PR w EKG, zwiększone stężenie żelaza, bilirubiny i ferrytyny we krwi, nieprawidłowe wyniki testów wątrobowych
Reakcje nadwrażliwości i objawy alergiczne
Kwas gadoterowy może wywołać reakcje nadwrażliwości, które zwykle mają postać objawów skórnych – mogą być one miejscowe (np. wysypka w okolicy wstrzyknięcia), rozległe lub uogólnione (np. pokrzywka, świąd całego ciała). W cięższych przypadkach dołączają się objawy ze strony układu oddechowego, pokarmowego, stawów czy układu krążenia. Reakcje te mogą pojawić się natychmiast lub po kilku godzinach, a nawet dniach od podania leku4. Każdy z tych objawów może być sygnałem ostrzegawczym przed wystąpieniem wstrząsu anafilaktycznego, który jest stanem zagrożenia życia4. W razie pojawienia się takich objawów należy natychmiast zgłosić się do personelu medycznego.
- Działania niepożądane mogą mieć różny przebieg u dzieci i dorosłych, jednak badania nie wykazały szczególnych różnic w profilu bezpieczeństwa kwasu gadoterowego w tych grupach.
- U dzieci najczęściej obserwuje się objawy żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty) oraz reakcje nadwrażliwości.
- Wszystkie działania niepożądane, zwłaszcza nietypowe lub nasilone, powinny być zgłaszane, aby zapewnić bezpieczeństwo terapii.
- W przypadku pacjentów z chorobami nerek szczególną uwagę zwraca się na ryzyko nerkopochodnego włóknienia układowego (NSF).
Możliwość zgłaszania działań niepożądanych
Każde działanie niepożądane, które wystąpi po podaniu kwasu gadoterowego, powinno być zgłoszone odpowiednim instytucjom. Pozwala to na bieżące monitorowanie bezpieczeństwa stosowania tej substancji i ocenę stosunku korzyści do ryzyka. Zgłoszeń można dokonywać do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL), a także do producenta leku67.
Tabela działań niepożądanych według układów narządowych i częstości występowania
| Układ narządowy | Bardzo często | Często | Niezbyt często | Rzadko | Bardzo rzadko | Częstość nieznana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Układ immunologiczny | Nadwrażliwość | Reakcja anafilaktyczna, reakcja rzekomoanafilaktyczna | ||||
| Układ nerwowy | Ból głowy, zawroty głowy, senność, zaburzenia smaku, parestezje | Stan przedomdleniowy | Śpiączka, drgawki, omdlenie, drżenie, zaburzenia węchu | |||
| Układ pokarmowy | Nudności, ból brzucha | Wymioty, biegunka, nadmierna produkcja śliny | ||||
| Układ sercowo-naczyniowy | Niedociśnienie, nadciśnienie | Kołatanie serca | Zatrzymanie serca, rzadkoskurcz, częstoskurcz, zaburzenia rytmu serca, bladość, rozszerzenie naczyń | |||
| Układ oddechowy | Kichanie | Kaszel, duszność, przekrwienie błony śluzowej nosa, zatrzymanie oddechu, skurcz oskrzeli, skurcz krtani, obrzęk gardła, suchość gardła, obrzęk płuc | ||||
| Skóra i tkanka podskórna | Wysypka | Pokrzywka, świąd, nadmierna potliwość | Rumień, wyprysk, obrzęk naczynioruchowy | Nerkopochodne włóknienie układowe (NSF) | ||
| Mięśnie i stawy | Skurcze mięśni, osłabienie mięśni, ból pleców | |||||
| Stany ogólne i miejsce podania | Uczucie gorąca, uczucie zimna, osłabienie, reakcje w miejscu wstrzyknięcia | Ból w klatce piersiowej, dreszcze | Złe samopoczucie, dyskomfort w klatce piersiowej, gorączka, obrzęk twarzy, martwica w miejscu wstrzyknięcia, zapalenie żył powierzchniowych | |||
| Badania diagnostyczne | Zmniejszona saturacja tlenem | Wydłużenie odstępu PR w EKG, nieprawidłowe wyniki testów wątrobowych, zwiększone stężenie żelaza, bilirubiny, ferrytyny we krwi |
Kwas gadoterowy – działania niepożądane w praktyce
Kwas gadoterowy, mimo że w większości przypadków powoduje łagodne i przejściowe działania niepożądane, może – zwłaszcza u osób z chorobami nerek lub predyspozycjami do reakcji alergicznych – prowadzić do poważniejszych powikłań. Większość zgłaszanych objawów dotyczy reakcji skórnych lub żołądkowo-jelitowych, zarówno u dorosłych, jak i dzieci. Każdy pacjent poddawany badaniu z użyciem tej substancji powinien być świadomy możliwych objawów niepożądanych i wiedzieć, że ich wystąpienie należy zgłaszać personelowi medycznemu. Dzięki temu możliwe jest szybkie udzielenie pomocy oraz stałe podnoszenie bezpieczeństwa stosowania tej substancji w diagnostyce obrazowej.













