Kwas gondolowy

Czym jest kwas gondolowy i jak go rozpoznać wśród innych kwasów tłuszczowych?

Kwas gondolowy to jednonienasycony kwas tłuszczowy omega-9 o wzorze skróconym 20:1 n-9 i nazwie systematycznej cis-11-eikozanowy. Jego masa cząsteczkowa wynosi 310,5 g/mol, a temperatura topnienia mieści się w okolicach 24–25°C – co oznacza, że w temperaturze pokojowej bywa cieczą lub miękką substancją stałą¹⁸.

W rodzinie kwasów eikozanowych (C20:1) wyróżnia się trzy izomery: kwas gondolowy (11-eikozanowy, omega-9), kwas gadoleinowy (9-eikozanowy, omega-11, typowy dla olejów rybnych) oraz kwas paullinowy (13-eikozanowy, omega-7). Kwas gondolowy jest charakterystyczny przede wszystkim dla oleju jojoba i należy do tej samej rodziny co powszechnie znany kwas oleinowy – różni się od niego jednak dłuższym łańcuchem i innym położeniem podwójnego wiązania⁹.

Przedrostek „gondol-” pochodzi od dawnych nazw używanych w lipidologii – dziś nazwa ta jest ustandaryzowana w bazach lipidów i chemii żywności, choć w codziennej dietetyce rzadko pada z nazwy¹⁰.

Gdzie znajdziesz kwas gondolowy w diecie?

Najbogatszym źródłem kwasu gondolowego wśród powszechnie dostępnych produktów są orzechy makadamia – dostarczają go w ilości około 1950 mg na 100 g². To wyróżnia je na tle innych orzechów, w których kwas gondolowy jest obecny, lecz w ilościach dotąd niezmierzonych dokładnie (m.in. orzechy czarne włoskie, orzeszki ziemne)².

Inne źródła pokarmowe, w których stwierdzono lub spodziewano się obecności tego kwasu tłuszczowego²³:

• Oleje roślinne: olej rzepakowy (canola), olej jojoba, olej z nasion crambe
• Ryby i owoce morza: niektóre gatunki ryb (ilości zmienne)
• Warzywa i owoce: rukola, jicama, granat, acerola
• Inne: nasiona konopi, kminek, mleko krowie

Kwas gondolowy zidentyfikowano również w oleju z nasion konopi (Cannabis sativa)⁹. Warto wiedzieć, że spożycie oleju rzepakowego – popularnego w polskiej kuchni – jest jednym z głównych źródeł tego kwasu tłuszczowego w diecie europejskiej³.

Jaką rolę pełni kwas gondolowy w organizmie?

Kwas gondolowy pełni w organizmie cztery podstawowe funkcje biologiczne: jest stabilizatorem błon komórkowych, źródłem energii, substancją służącą do magazynowania energii oraz składnikiem odżywczym uczestniczącym w metabolizmie lipidów⁴.

Błony komórkowe zbudowane są z dwuwarstwy fosfolipidowej, a ich płynność i elastyczność zależą od proporcji różnych kwasów tłuszczowych. Jednonienasycone kwasy tłuszczowe, takie jak kwas gondolowy, wbudowują się w tę strukturę i wpływają na jej właściwości fizyczne – co z kolei przekłada się na funkcjonowanie receptorów, kanałów jonowych i transporterów³. Prawidłowy poziom kwasu gondolowego wspiera produkcję energii i syntezę ważnych cząsteczek biologicznych – m.in. pochodnych lipidowych pełniących funkcje sygnałowe⁷.

Zbyt niski poziom tego kwasu we krwi może sygnalizować niedobory wynikające z diety lub zaburzeń metabolicznych. Zbyt wysoki – może wskazywać na nadmiar pewnych olejów roślinnych w diecie lub nieprawidłowości w przemianie materii⁷.

Co mówią badania o wpływie kwasu gondolowego na układ sercowo-naczyniowy?

Dostępne dane dotyczące działania kwasu gondolowego na układ sercowo-naczyniowy pochodzą wyłącznie z badań na zwierzętach – brak jak dotąd potwierdzonych badań klinicznych u ludzi. Wyniki są jednak na tyle interesujące, że warto je przytoczyć z odpowiednim zastrzeżeniem.

W badaniach na myszach z genetyczną predyspozycją do miażdżycy (model ApoE⁻/⁻ i LDLr⁻/⁻) dieta wzbogacona o długołańcuchowe jednonienasycone kwasy tłuszczowe, w tym kwas gondolowy (C20:1 n-9), istotnie hamowała powstawanie zmian miażdżycowych w porównaniu z grupą kontrolną i grupą otrzymującą oliwę z oliwek. Jednocześnie obniżały się stężenia prozapalnych cytokin we krwi⁵¹¹.

W osobnym badaniu przedklinicznym szczury z cukrzycą typu 2 karmione przez 5 tygodni olejem śledziowym bogatym w kwasy omega-11 (zawierającym kwas gondolowy) miały o 14% niższe stężenie cholesterolu całkowitego we krwi niż zwierzęta karmione olejem anchois lub olejem sojowym. Mechanizm tego efektu wiązał się z większym wydalaniem kwasów żółciowych z kałem – bez zmian w syntezie cholesterolu w wątrobie ani w wydzielaniu VLDL⁶.

Podkreślam: to wyniki badań na zwierzętach. Nie można ich bezpośrednio przekładać na zalecenia dla ludzi. Potrzebne są badania kliniczne, by ocenić, czy podobne efekty wystąpią u człowieka i w jakich dawkach.

Kwas gondolowy a inne obszary badań – co jest jeszcze na etapie wstępnym?

Poza układem sercowo-naczyniowym kwas gondolowy pojawia się w kilku innych obszarach badań – wszystkie są jednak na bardzo wczesnym etapie i nie dają podstaw do żadnych klinicznych rekomendacji.

Zaburzenia neurorozwojowe: W jednym badaniu zaobserwowano podwyższone stężenia kwasu gondolowego w błonach erytrocytów (czerwonych krwinek) u dzieci z regresywną postacią autyzmu¹³. To obserwacja korelacyjna, nie dowód przyczynowości. Nie wiadomo, czy podwyższony poziom jest przyczyną, skutkiem czy przypadkowym współwystępowaniem – potrzebne są dalsze badania¹³.

Badania nad komórkami nowotworowymi (in vitro i na zwierzętach): W badaniach laboratoryjnych kwas gadoleinowy (izomer kwasu gondolowego, C20:1) wykazywał właściwości hamujące cykl komórkowy i indukcję apoptozy w liniach komórek raka piersi i prostaty¹⁴. W modelach zwierzęcych obserwowano też zahamowanie wzrostu guza¹⁵. Wyniki in vitro i na zwierzętach nie przekładają się automatycznie na skuteczność u człowieka – to wstępny kierunek badań, nie potwierdzona właściwość terapeutyczna.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kwas gondolowy nie jest substancją, którą rutynowo oznacza się w standardowych badaniach lipidowych. Jego pomiar pojawia się w rozszerzonych profilach kwasów tłuszczowych, wykonywanych np. przy diagnostyce zaburzeń metabolizmu lipidów, niedoborów żywieniowych lub w ramach specjalistycznych badań dietetycznych.

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Wynik Twojego profilu kwasów tłuszczowych odbiega od wartości referencyjnych – zarówno w górę, jak i w dół⁷.
• Masz rozpoznaną chorobę sercowo-naczyniową, cukrzycę lub zaburzenia lipidowe (hipercholesterolemię, hipertriglicerydemię) – w tych przypadkach skład kwasów tłuszczowych w diecie ma szczególne znaczenie kliniczne¹⁶.
• Rozważasz suplementację preparatami z olejami rybnymi lub roślinnymi o specyficznym składzie kwasów tłuszczowych – warto omówić ich skład z farmaceutą, zwłaszcza przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwzakrzepowych lub obniżających lipidy.
• Obserwujesz u siebie lub swojego dziecka niepokojące objawy neurologiczne lub rozwojowe – nie wyciągaj pochopnych wniosków z pojedynczych wyników laboratoryjnych bez konsultacji ze specjalistą¹³.

Pamiętaj, że żaden pojedynczy kwas tłuszczowy nie jest „lekiem” ani „cudownym składnikiem”. Zdrowa dieta opiera się na odpowiednich proporcjach wielu rodzajów tłuszczów – omega-3, omega-6 i omega-9 – a nie na izolowanym uzupełnianiu jednego składnika. Jeśli chcesz zadbać o profil lipidowy, najlepszym krokiem jest rozmowa z lekarzem lub dietetykiem klinicznym.