Kamfen

Co to jest kamfen i gdzie go znajdziemy w naturze?

Kamfen to bicykliczny monoterpen o wzorze C₁₀H₁₆, chemicznie znany jako 2,2-dimetylo-3-metylidenobi-cyklo[2.2.1]heptan¹. W przyrodzie występuje jako składnik olejków eterycznych wielu roślin aromatycznych – m.in. gałki muszkatołowej, żywicy mastyksowej, tui i rozmarynu. Charakteryzuje się intensywnym, kamforowym zapachem z nutą mokrej ziemi i igliwia⁵.

W tradycyjnej medycynie kamfen był stosowany zewnętrznie w leczeniu infekcji bakteryjnych i grzybiczych, a także w przypadku takich schorzeń skóry jak egzema czy łuszczyca⁵. Dziś interesuje się nim przede wszystkim farmakologia doświadczalna – ze względu na kilka odrębnych mechanizmów działania, które zaobserwowano w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach.

Jak kamfen działa na ból i świąd – mechanizm Cav3.2

Najlepiej opisanym mechanizmem działania kamfenu jest blokowanie kanałów wapniowych Cav3.2 typu T – podtypu kanałów regulujących pobudliwość neuronów czuciowych⁶. Kanały te uczestniczą w przewodzeniu sygnałów bólowych i świądowych w zakończeniach nerwów obwodowych oraz w zwojach rdzeniowych.

W badaniach na myszach kamfen podawany podskórnie lub dootrzewnowo zmniejszał zarówno ból zapalny, jak i neuropatyczny. Kluczowym dowodem na udział kanałów Cav3.2 jest fakt, że u myszy pozbawionych genu dla tych kanałów (Cav3.2⁻/⁻) kamfen nie wywoływał istotnego efektu przeciwbólowego ani przeciwświądowego³. Podobnie – w modelach świądu wywołanego pruritogenami (substancjami wywołującymi swędzenie) – monoterpen skracał czas drapania u myszy dzikich, lecz nie u myszy Cav3.2⁻/⁻⁷.

Badacze nie wykluczają dodatkowych punktów uchwytu, takich jak receptory adenozynowe, które wiązano z działaniem przeciwbólowym niektórych terpenów⁸. Wszystkie te dane dotyczą jednak wyłącznie modeli zwierzęcych – nie ma jeszcze badań potwierdzających ten mechanizm u ludzi.

Czy kamfen może wpływać na cholesterol i triglicerydy?

Działanie lipidoobniżające kamfenu to jeden z najszerzej cytowanych kierunków badań. W modelu szczurów z hipercholesterolemią podanie kamfenu w dawce 30 µg/g masy ciała spowodowało obniżenie cholesterolu całkowitego o 54,5%, frakcji LDL o 54% i triglicerydów o 34,5% (wszystkie wyniki statystycznie istotne, p<0,001)².

Co istotne, mechanizm tego działania jest niezależny od hamowania enzymu HMG-CoA reduktazy – enzymu, który blokują statyny. Oznacza to, że kamfen działa inną drogą niż powszechnie stosowane leki na lipidy⁹. Późniejsze badania na komórkach wątrobowych (HepG2) wskazują, że kamfen może wpływać na ekspresję białka SREBP-1 (regulatora syntezy lipidów) oraz hamować MTP (mikrosomalny białko transportujące triglicerydy)¹⁰¹¹.

W osobnym badaniu na myszach z otyłością indukowaną dietą kamfen podawany doustnie zmniejszał odkładanie tłuszczu w wątrobie (stłuszczenie wątroby) i poprawiał wrażliwość na insulinę¹². Dane te są jednak wyłącznie przedkliniczne – żadne z wymienionych badań nie dotyczyło ludzi, a efekty obserwowane u gryzoni nie muszą powtórzyć się w organizmie człowieka¹³.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe i antyoksydacyjne kamfenu

W warunkach laboratoryjnych kamfen wykazywał aktywność przeciwbakteryjną wobec m.in. Mycobacterium tuberculosis, Staphylococcus aureus, szczepów MRSA i opornych na wankomycynę enterokoków – często synergistycznie z antybiotykami¹⁴. Badanie z 2010 roku potwierdziło skuteczność kamfenu (w połączeniu z kamforą i innymi związkami) wobec trzech rodzajów bakterii, jednak działanie to nie zostało potwierdzone w badaniach na ludziach¹⁵.

Aktywność przeciwgrzybicza kamfenu dokumentowano in vitro wobec różnych gatunków Candida i innych grzybów patogennych¹⁶. W połączeniu z olejkiem szałwiowym monoterpen wykazywał działanie przeciw grzybom odpowiedzialnym za grzybicę stóp i dermatologiczne choroby skóry¹⁷.

Właściwości antyoksydacyjne kamfenu zaobserwowano w kilku układach testowych in vitro – m.in. w badaniu z 2009 roku, w którym kamfen chronił makrofagi pęcherzykowe szczurów przed stresem oksydacyjnym wywołanym nadtlenkiem tert-butylu, istotnie zwiększając żywotność komórek¹⁸. Kliniczne znaczenie tych obserwacji u ludzi nie zostało ustalone¹⁹.

Kamfen a układ oddechowy – ekspektorant i działanie przeciwkaszlowe

Badanie z 1970 roku opublikowane w JAMA Otolaryngology wykazało, że kamfen wdychany w formie pary działa jako ekspektorant – ułatwia odkrztuszanie wydzieliny z dróg oddechowych²⁰. W modelach zwierzęcych (świnki morskie) inhalacja kamfenu zmniejszała nasilenie kaszlu w infekcjach górnych dróg oddechowych²¹.

Kamfen zawarty w olejku z bazylii azjatyckiej (tulsi) badano pod kątem działania w zapaleniu oskrzeli, a w formie rozcieńczonej pary – jako środek przeciwkaszlowy i przeciwprzekrwienny²². Jednak i w tym przypadku brakuje solidnych badań klinicznych z udziałem ludzi. Osoby z astmą, przewlekłym zapaleniem oskrzeli lub innymi chorobami układu oddechowego nie powinny stosować kamfenu jako substytutu leczenia²³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kamfen nie jest lekiem i nie powinien zastępować żadnej terapii farmakologicznej. Jeśli rozważasz stosowanie preparatów zawierających kamfen lub olejków eterycznych bogatych w ten monoterpen, skonsultuj to z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• przyjmujesz leki obniżające stężenie lipidów (statyny, fibraty, ezetymib) – nie ma danych o bezpiecznym łączeniu kamfenu z tymi lekami¹³;
• masz rozpoznane choroby wątroby lub nerek – kamfen nie był badany u takich pacjentów;
• przyjmujesz leki przeciwbólowe lub przeciwzapalne – potencjalna interakcja z układem kanałów jonowych nie jest zbadana u ludzi⁶;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak jakichkolwiek danych o bezpieczeństwie kamfenu w tych stanach;
• cierpisz na astmę, przewlekłe zapalenie oskrzeli lub inne choroby układu oddechowego – inhalacja olejków eterycznych może nasilić objawy²³;
• zauważysz po kontakcie z preparatem zawierającym kamfen: wysypkę, pokrzywkę, duszność, nasilone podrażnienie skóry lub błon śluzowych – przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem.

W razie połknięcia dużej ilości olejku eterycznego z kamfenem zadzwoń na numer alarmowy 112 lub skontaktuj się z Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 657 99 00).

Kamfen to intrygujący monoterpen z rosnącą liczbą obiecujących wyników przedklinicznych – szczególnie w kontekście lipidów krwi i bólu. Pamiętaj jednak, że żadne z opisanych działań nie zostało potwierdzone w badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Jeśli szukasz skutecznej terapii hiperlipidemii, bólu lub infekcji, porozmawiaj z lekarzem o sprawdzonych metodach leczenia. Kamfen może być ciekawym uzupełnieniem wiedzy o terpenach roślinnych, ale nie zastępuje konsultacji medycznej ani udowodnionych terapii.