Menu

Surowce roślinne

Gynostemma pentaphyllum

Gynostemma pentaphyllum, znana jako jiaogulan lub „południowy żeń-szeń”, to pnącze z rodziny dyniowatych, od wieków stosowane w tradycyjnej medycynie chińskiej. Jej główne składniki aktywne – gypenozydy (ponad 80 różnych saponin triterpenowych) – są strukturalnie podobne do ginsenozydów z żeń-szenia, co tłumaczy zbliżony profil działania. Dostępne badania kliniczne wskazują na potencjalne korzyści w zakresie regulacji poziomu glukozy i lipidów we krwi, redukcji masy ciała oraz łagodzenia skutków przewlekłego stresu. Roślina wykazuje właściwości adaptogenne, antyoksydacyjne i przeciwzapalne, choć większość wyników pochodzi z małych badań lub eksperymentów na zwierzętach. Gypenozydy mogą wchodzić w interakcje z lekami metabolizowanymi przez enzym CYP2D6 oraz nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych i obniżających cukier – przed stosowaniem suplementów z jiaogulan warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Co to jest jiaogulan i co odróżnia go od prawdziwego żeń-szenia?
Jakie właściwości przypisuje się gynostemma pentaphyllum i co mówią na ten temat badania?
W jakich dawkach stosowano tę roślinę w badaniach klinicznych?
Z jakimi lekami jiaogulan może wchodzić w interakcje?
Kto powinien zachować szczególną ostrożność lub skonsultować się z lekarzem?

Czym jest Gynostemma pentaphyllum i skąd pochodzi?

Gynostemma pentaphyllum to pnącze z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), spokrewnione z ogórkiem czy dynią – nie z żeń-szeniem, mimo popularnej nazwy „południowy żeń-szeń”⁶. Rośnie dziko w południowych Chinach, Wietnamie, Korei i Japonii. Liście rośliny od wieków spożywano jako warzywo i parzono z nich herbatę, a w tradycyjnej medycynie chińskiej stosowano je na dolegliwości układu oddechowego, sercowo-naczyniowego i jako środek wzmacniający⁷.

Na Zachodzie jiaogulan zyskał zainteresowanie w latach 70. XX wieku, gdy chińscy badacze odkryli, że roślina zawiera ginsenozydy – związki uważane wcześniej za wyłączną domenę żeń-szenia. Wyciąg z jiaogulan (wyciąg z jiaogulan) dostępny jest dziś w postaci suplementów diety: kapsułek, tabletek, nalewek i suszu do zaparzania⁷.

Co zawiera jiaogulan – skład i aktywne składniki

Roślina zawiera kilka grup związków biologicznie czynnych. Najlepiej przebadane są gypenozydy – dammaranowe saponiny triterpenowe, których wyizolowano już ponad 80 różnych⁸. Cztery z nich (Gyp-3, Gyp-4, Gyp-8, Gyp-12) są strukturalnie identyczne z ginsenozydami Rb1, Rb3, Rd i F2 z żeń-szenia⁸. Oprócz gypenozy w roślinie występują:

Polisacharydy – wykazują działanie immunomodulujące⁹.
Flawonoidy (m.in. kwercetyna, kemferol, rutyna) – działają jako zmiatacze wolnych rodników¹⁰.
Fitosterole (m.in. beta-sitosterol) – mogą ograniczać wchłanianie cholesterolu w jelitach¹⁰.
Aminokwasy i pierwiastki śladowe – obecne w liściach, choć ich rola kliniczna jest słabiej poznana¹¹.

Zawartość poszczególnych gypenozy w wyciągu zależy od miejsca pochodzenia rośliny, metody zbioru i procesu ekstrakcji, dlatego działanie różnych preparatów może się różnić¹².

Jiaogulan a żeń-szeń – podobieństwa i różnice: Obie rośliny zawierają dammaranowe saponiny triterpenowe i wykazują zbliżony profil działania adaptogennego oraz antyoksydacyjnego. Gynostemma ma jednak unikalne gypenozydy nieobecne w żeń-szeniu, które mogą silniej wpływać na metabolizm glukozy przez aktywację szlaku AMPK i hamowanie enzymu PTP1B. Z drugiej strony działanie adaptogenne, przeciwzmęczeniowe i nootropowe żeń-szenia jest znacznie lepiej udokumentowane w badaniach klinicznych – dowody dla jiaogulan w tych obszarach są wciąż ograniczone¹³.

Jak działa jiaogulan w organizmie – mechanizmy działania

Gypenozydy wpływają na kilka szlaków metabolicznych jednocześnie. Najlepiej udokumentowane mechanizmy to aktywacja kinazy AMPK (tzw. metabolicznego przełącznika komórkowego) i hamowanie PTP1B – enzymu obniżającego wrażliwość na insulinę. Oba efekty mogą tłumaczyć potencjalne korzyści w zakresie regulacji glikemii i masy ciała¹³.

Roślina reguluje też produkcję tlenku azotu (NO) – kluczowej cząsteczki sygnałowej układu sercowo-naczyniowego. Badania sugerują, że gypenozydy mogą zarówno stymulować syntazę NO (gdy poziom NO jest za niski), jak i ją hamować (gdy NO jest w nadmiarze), co przekłada się na rozkurcz naczyń, kontrolę ciśnienia krwi i efekt przeciwzakrzepowy¹⁴. Gypenozydy hamują również czynnik transkrypcyjny NF-κB, co może łagodzić stan zapalny¹⁵.

Ważna jest też aktywacja enzymów antyoksydacyjnych: dysmutazy ponadtlenkowej (SOD), peroksydazy glutationowej i katalazy. Wzmocnienie własnych mechanizmów obronnych organizmu wydaje się ważniejsze niż bezpośrednie wychwytywanie wolnych rodników¹⁶.

Co mówią badania – potencjalne właściwości jiaogulan

Regulacja glikemii. W dwóch małych badaniach klinicznych picie herbaty z jiaogulan (6 g suszonych liści dziennie) przez 8–12 tygodni wiązało się ze zmniejszeniem stężenia glukozy na czczo, hemoglobiny glikowanej (HbA1c) i insulinooporności u pacjentów z cukrzycą typu 2 – zarówno nieleczonych farmakologicznie, jak i stosujących glikazyd²¹⁷. Wyniki są obiecujące, lecz próby były małe (16–25 osób), a autorzy podkreślają potrzebę większych badań¹⁸.

Masa ciała i skład tkanki tłuszczowej. W 16-tygodniowym randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą 117 dorosłych z nadwagą przyjmowało 450 mg standaryzowanego wyciągu (ActivAMP) lub placebo. Grupa suplementująca wyciąg odnotowała istotne statystycznie zmniejszenie masy ciała, BMI i całkowitej masy tłuszczu. U mężczyzn zaobserwowano redukcję tłuszczu trzewnego, u kobiet – tłuszczu gynoidalnego³. W innym 12-tygodniowym badaniu z udziałem 80 uczestników wyniki były podobne¹⁹.

Profil lipidowy. Dostępne dane wskazują na możliwe zmniejszenie stężenia cholesterolu całkowitego i poprawę stosunku HDL do cholesterolu całkowitego²⁰. W jednym z badań 450 mg wyciągu dziennie przez 12 tygodni zmniejszyło stężenie cholesterolu całkowitego o około 10%²¹. Metaanaliza opublikowana w czasopiśmie Phytomedicine potwierdziła istotną poprawę profilu lipidowego u pacjentów z łagodną dyslipidemią²².

Stres i lęk. W badaniu z udziałem 72 osób z przewlekłym stresem przyjmowanie wyciągu z liści jiaogulan przez 8 tygodni wiązało się z subiektywnym zmniejszeniem nasilenia stresu. Poziomy kortyzolu i noradrenaliny nie różniły się jednak istotnie między grupami²³. W innym badaniu z randomizacją wyciąg (400 mg dziennie) zmniejszył wyniki w skalach lęku o 16,8% w porównaniu z placebo²⁴.

Działanie antyoksydacyjne. W badaniu z udziałem 51 pacjentów przyjmowanie panglikozydowego wyciągu (60 mg trzy razy dziennie przez 2 miesiące) zwiększyło aktywność erytrocytarnej SOD i zmniejszyło stężenie nadtlenków lipidów w porównaniu z placebo²⁵.

Co pozostaje na etapie badań przedklinicznych. Właściwości przeciwnowotworowe, neuroprotekcyjne (potencjalne działanie w chorobie Alzheimera i Parkinsona), hepatoprotekcyjne i wspierające funkcje nerek są opisywane głównie w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach. Nie ma wystarczających danych z badań klinicznych na ludziach, by polecać jiaogulan w tych wskazaniach²⁶.

Ważne: poziom dowodów naukowych

Większość badań klinicznych dotyczących jiaogulan była prowadzona na małych grupach (kilkanaście do kilkudziesięciu osób) przez krótki czas. Wyniki są obiecujące, jednak nie wystarczają do sformułowania jednoznacznych zaleceń terapeutycznych. Jiaogulan to suplement diety – nie lek – i nie zastępuje leczenia chorób takich jak cukrzyca, dyslipidemię czy nadciśnienie. Nie przerywaj i nie modyfikuj zaleconego leczenia bez konsultacji z lekarzem¹³¹⁸.

Dawkowanie jiaogulan – co stosowano w badaniach?

Różne badania kliniczne stosowały różne formy i dawki jiaogulan. Poniższa tabela podsumowuje najczęściej opisywane schematy:

Wskazanie	Forma	Dawka	Czas trwania
Cukrzyca typu 2	Herbata z suszonych liści	6 g liści/dzień	8–12 tygodni
Nadwaga / otyłość	Standaryzowany wyciąg (ActivAMP)	450 mg/dzień	12–16 tygodni
Stres / lęk	Wyciąg z liści	400 mg/dzień	8 tygodni
Hipercholesterolemia	Wyciąg	10 mg 3× dziennie (30 mg/dzień)	Nie sprecyzowano
Działanie antyoksydacyjne	Panglikozydowy wyciąg	60 mg 3× dziennie (180 mg/dzień)	2 miesiące

W krótkoterminowych badaniach dawki sięgające 800 mg wyciągu dziennie były tolerowane bez poważnych działań niepożądanych²⁷. Dane dotyczące bezpieczeństwa długoterminowego są jednak ograniczone – nie wiadomo, czy wielomiesięczne stosowanie jest bezpieczne²⁷.

Interakcje z lekami – na co uważać?

To jeden z najważniejszych aspektów bezpieczeństwa. Gypenozydy hamują enzym CYP2D6 – jeden z głównych enzymów wątrobowych odpowiedzialnych za rozkład leków. Oznacza to, że jiaogulan może zwiększać stężenie we krwi wielu substancji, w tym⁴:

leków psychotropowych: paroksetyny, fluoksetyny, haloperidolu, risperidonu, nortryptyliny,
leków kardiologicznych: flekainidu, propafenonu,
opioidów,
warfaryny i innych leków przeciwzakrzepowych.

Ponadto jiaogulan może nasilać działanie leków obniżających poziom cukru (insuliny, metforminy, pochodnych sulfonylomocznika), zwiększając ryzyko hipoglikemii²⁸. Może też potęgować działanie leków obniżających ciśnienie i zwiększać ryzyko krwawień przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwzakrzepowych lub przed zabiegami chirurgicznymi⁵²⁹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj stosowanie jiaogulan z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

przyjmujesz leki na cukrzycę, nadciśnienie lub zaburzenia krzepnięcia krwi – ryzyko interakcji i nasilenia działania tych leków jest realne²⁸³⁰,
stosujesz leki psychotropowe, kardiologiczne lub opioidy metabolizowane przez CYP2D6⁴,
jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie w tych sytuacjach⁵,
cierpisz na chorobę autoimmunologiczną i przyjmujesz leki immunosupresyjne – jiaogulan może stymulować układ odpornościowy⁵,
planujesz zabieg chirurgiczny – ze względu na możliwe hamowanie agregacji płytek²⁹.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po przyjęciu suplementu wystąpią: silna biegunka lub wymioty, zawroty głowy, znaczny spadek ciśnienia krwi lub objawy hipoglikemii (drżenie, poty, kołatanie serca)³¹³².

Jeśli decydujesz się na suplementację jiaogulan, wybieraj preparaty standaryzowane (ze wskazaną zawartością gypenozy na etykiecie), zaczynaj od niższych dawek i nie łącz ich z lekami bez konsultacji ze specjalistą. Jiaogulan może być wartościowym uzupełnieniem zdrowego stylu życia, ale nie zastępuje diety, aktywności fizycznej ani zaleconego leczenia.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest jiaogulan i czym różni się od żeń-szenia?

Jiaogulan (Gynostemma pentaphyllum) to pnącze z rodziny dyniowatych, niespokrewnione z żeń-szeniem, choć zawiera podobne saponiny triterpenowe zwane gypenozydy. Żeń-szeń ma lepiej udokumentowane działanie adaptogenne i nootropowe; jiaogulan może być skuteczniejszy w regulacji glikemii dzięki unikalnym gypenozydom nieobecnym w żeń-szeniu¹³.

Na co może pomóc jiaogulan?

Małe badania kliniczne wskazują na potencjalne korzyści w zakresie obniżania poziomu glukozy i HbA1c u osób z cukrzycą typu 2, redukcji masy ciała i tkanki tłuszczowej oraz łagodzenia objawów przewlekłego stresu i lęku. Wyniki są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w większych badaniach¹⁸.

Jak działa jiaogulan na poziom cukru we krwi?

Gypenozydy mogą aktywować enzym AMPK i hamować PTP1B, co poprawia wrażliwość komórek na insulinę. W badaniach klinicznych picie herbaty z jiaogulan (6 g liści dziennie) przez 8–12 tygodni zmniejszało stężenie glukozy na czczo i HbA1c u pacjentów z cukrzycą typu 2²¹³.

Czy jiaogulan pomaga schudnąć?

W 16-tygodniowym badaniu z randomizacją 450 mg standaryzowanego wyciągu dziennie istotnie zmniejszyło masę ciała, BMI i całkowitą masę tłuszczu w porównaniu z placebo u osób z nadwagą. Mechanizm wiąże się z aktywacją AMPK, która promuje spalanie tłuszczu i ogranicza jego magazynowanie³.

Czy jiaogulan obniża cholesterol?

Dostępne dane sugerują, że jiaogulan może zmniejszać stężenie cholesterolu całkowitego i poprawiać stosunek HDL do cholesterolu całkowitego. Metaanaliza w Phytomedicine potwierdziła istotną poprawę profilu lipidowego u pacjentów z łagodną dyslipidemią, choć dowody kliniczne są wciąż ograniczone²⁰²².

Jakie są działania niepożądane jiaogulan?

Najczęściej zgłaszane objawy to łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe: biegunka, nudności, wymioty. Mogą też pojawić się zawroty głowy lub przemijające dzwonienie w uszach. Objawy zwykle ustępują samoistnie lub po zmniejszeniu dawki³¹³².

Z jakimi lekami może wchodzić w interakcje jiaogulan?

Gypenozydy hamują enzym CYP2D6, co może zwiększać stężenie we krwi leków psychotropowych (paroksetyna, fluoksetyna, haloperidol), kardiologicznych (flekainid, propafenon), opioidów i warfaryny. Jiaogulan może też nasilać działanie leków przeciwcukrzycowych i obniżających ciśnienie krwi⁴.

Czy jiaogulan jest bezpieczny?

W krótkoterminowych badaniach dawki do 800 mg wyciągu dziennie przez 2 miesiące były dobrze tolerowane. Nie odnotowano poważnych działań niepożądanych w próbach klinicznych, jednak długoterminowe dane dotyczące bezpieczeństwa są ograniczone²⁷.

Czy można stosować jiaogulan w ciąży?

Nie zaleca się stosowania jiaogulan w ciąży ani podczas karmienia piersią z powodu braku wystarczających danych o bezpieczeństwie w tych grupach. Przed podjęciem decyzji należy skonsultować się z lekarzem⁵.

Jaką dawkę jiaogulan stosowano w badaniach klinicznych?

W badaniach dotyczących cukrzycy stosowano 6 g suszonych liści dziennie (herbata), w badaniach nad otyłością – 450 mg standaryzowanego wyciągu dziennie przez 12–16 tygodni, a w badaniach nad stresem – 400 mg wyciągu dziennie przez 8 tygodni³³³⁴.

Czy jiaogulan to adaptogen?

Tak, jiaogulan jest klasyfikowany jako adaptogen – roślina pomagająca organizmowi zwiększyć odporność na różnego rodzaju stresory (fizyczne, psychiczne, środowiskowe) bez nadmiernej stymulacji układu nerwowego. Działanie to jest przypisywane głównie saponinom triterpenowym – gypenozydom³⁵.

Czy jiaogulan może być stosowany przez osoby z chorobami autoimmunologicznymi?

Jiaogulan może stymulować układ odpornościowy, co u osób z chorobami autoimmunologicznymi przyjmujących leki immunosupresyjne może być niekorzystne. W takich przypadkach stosowanie suplementu wymaga bezwzględnej konsultacji z lekarzem⁵.

W jakich formach dostępny jest jiaogulan?

Jiaogulan dostępny jest jako susz do zaparzania (herbata z liści), standaryzowane wyciągi w kapsułkach lub tabletkach oraz nalewki. Zawartość gypenozy w preparatach może się znacznie różnić – wybieraj produkty z podaną standaryzacją na etykiecie¹²³⁶.

„Zioło nieśmiertelności" – skąd wzięła się ta nazwa?

W chińskiej tradycji jiaogulan zyskał przydomek „zioła nieśmiertelności” (xiancao). Legenda głosi, że mieszkańcy górskich wiosek w prowincji Guizhou, gdzie roślina rośnie dziko, słynęli z wyjątkowej długowieczności i zdrowia – a codzienne picie herbaty z jiaogulan miało być ich sekretem³⁷. Pierwsze pisemne wzmianki o roślinie w chińskiej materii medycznej pochodzą z XV wieku⁷. Naukowe zainteresowanie jiaogulan nabrało tempa w latach 70. XX wieku, gdy japońscy i chińscy badacze odkryli, że zawiera ginsenozydy – związki uważane wcześniej za wyłączną cechę żeń-szenia.

Jiaogulan i AMPK – co to oznacza dla metabolizmu?

Jednym z najciekawszych mechanizmów działania gypenozy jest aktywacja AMPK (kinazy AMP-zależnej), nazywanej niekiedy „metabolicznym przełącznikiem komórkowym”. AMPK jest aktywowana w warunkach niedoboru energii i uruchamia procesy spalania tłuszczu, jednocześnie hamując jego syntezę i magazynowanie. Ten sam szlak jest celem metforminy – jednego z podstawowych leków w cukrzycy typu 2. Aktywacja AMPK przez gypenozydy może tłumaczyć obserwowane w badaniach klinicznych efekty dotyczące redukcji masy ciała i poprawy wrażliwości na insulinę¹³³⁸. Nie oznacza to jednak, że jiaogulan działa tak samo jak lek – siła i pewność dowodów klinicznych są nieporównywalne.