Bacillus clausii

Czym jest Bacillus clausii i co go wyróżnia spośród innych probiotyków?

Bacillus clausii to Gram-dodatnia, tlenowa bakteria laseczkowa, która tworzy endospory – uśpione formy przetrwalne odporne na warunki, które zabijają większość innych probiotyków. W literaturze naukowej można spotkać ją również pod nowszymi nazwami taksonomicznymi: Alkalihalobacillus clausii lub Shouchella clausii, jednak piśmiennictwo kliniczne konsekwentnie posługuje się nazwą Bacillus clausii⁶. Preparaty zawierające ten szczep są stosowane w Europie od lat 60. XX wieku, m.in. we Włoszech, gdzie lekarze zalecają je przy biegunkach i zaburzeniach mikrobioty jelitowej⁷.

Kluczową przewagą nad typowymi probiotykami jest zdolność do przeżycia w warunkach, które normalnie eliminują bakterie: przetrwalniki wytrzymują co najmniej 120 minut w symulowanym soku żołądkowym bez mierzalnej utraty żywotności, podczas gdy większość innych probiotyków traci aktywność już po 30 minutach ekspozycji na kwas¹. Po dotarciu do jelita cienkiego przetrwalniki kiełkują, przekształcając się w aktywne komórki wegetatywne¹.

Najlepiej przebadana klinicznie formuła łączy cztery szczepy: O/C, N/R, SIN i T. Każdy z nich jest oporny na inną klasę antybiotyków: O/C – na chloramfenikol, SIN – na neomycynę i streptomycynę, N/R – na nowobiocynę i rifampicynę, T – na tetracyklinę⁸. To właśnie ta kombinacja leży u podstaw większości badań klinicznych.

Jak Bacillus clausii działa w jelitach?

Działanie B. clausii w przewodzie pokarmowym opiera się na trzech wzajemnie uzupełniających się mechanizmach. Po pierwsze, bakteria zasiedla wolne nisze ekologiczne w jelicie – miejsca bogate w składniki odżywcze i o zmniejszonej konkurencji – tworząc kolonie, które fizycznie wypierają patogeny⁹. Po drugie, komórki B. clausii konkurują z drobnoustrojami chorobotwórczymi o miejsca przyczepu do nabłonka jelitowego⁹. Po trzecie, wydzielają substancje przeciwdrobnoustrojowe – w tym lantybiotyk klausynę – aktywne wobec bakterii Gram-dodatnich, takich jak Staphylococcus aureus, Enterococcus faecium i Clostridium difficile, a także enzymy z aktywnością lityczną wobec Pseudomonas aeruginosa⁴¹⁰.

Komórki wegetatywne B. clausii wykazują też działanie immunomodulujące: w warunkach laboratoryjnych indukowały aktywność syntazy NOS II, produkcję interferonu gamma (IFN-γ) oraz proliferację limfocytów CD4+¹⁰. Badania kliniczne sugerują, że probiotyk przesuwa równowagę cytokinową w kierunku odpowiedzi Th1/Treg, co może ograniczać alergiczne zapalenie zależne od Th2⁴. Ponadto w badaniu laboratoryjnym z użyciem modelu jelita (SHIME) wykazano, że B. clausii zwiększa stężenie maślanu – krótkołańcuchowego kwasu tłuszczowego będącego głównym źródłem energii dla komórek nabłonka okrężnicy – oraz poprawia różnorodność mikrobioty po dysbiozie wywołanej inhibitorami pompy protonowej¹¹.

Biegunka u dzieci – co mówią badania kliniczne?

Najsilniejsze dowody kliniczne dotyczą leczenia ostrej biegunki u dzieci. Metaanaliza z 2018 roku, obejmująca 6 randomizowanych badań kontrolowanych z udziałem 1298 dzieci, wykazała, że B. clausii istotnie skraca czas trwania biegunki o średnio 9,12 godziny (95% CI: −16,49 do −1,75; p = 0,015) i skraca hospitalizację o 0,85 dnia². Nowsza metaanaliza z 2025 roku, uwzględniająca 11 badań RCT i 3 badania bez randomizacji, potwierdziła te wyniki: krótszy czas trwania biegunki, mniejsza częstość stolców i korzystny profil bezpieczeństwa².

W badaniu z udziałem 131 hospitalizowanych dzieci, którym do standardowego nawodnienia i cynku dołączono B. clausii (2 × 10⁹ CFU co 12 godzin przez 5 dni), czas biegunki wyniósł 22,64 godziny wobec 47,05 godziny w grupie bez probiotyku (p < 0,01), a hospitalizacja skróciła się z 4,30 do 2,78 dnia¹³. W badaniu z udziałem 120 pacjentów dorosłych z infekcją Helicobacter pylori dodanie B. clausii (2 × 10⁹ CFU trzy razy dziennie) do standardowej terapii trójlekowej przez 14 dni znacząco zmniejszyło częstość nudności, biegunki i bólu w nadbrzuszu w porównaniu z placebo¹⁴.

Jak Bacillus clausii wspiera barierę jelitową i mikrobiotę?

Badania na modelach zwierzęcych pokazują, że B. clausii wzmacnia białka połączeń ścisłych (tight junctions) nabłonka jelitowego, zwiększa produkcję mucyny przez komórki kubkowe i reguluje wydzielanie cytokin prozapalnych w kierunku ich wyciszenia¹⁷. Są to wyniki z modelu mysiego (antybiotykowe uszkodzenie jelit), które nie mogą być bezpośrednio przekładane na efekty u człowieka, ale wskazują na potencjalne mechanizmy działania.

W modelu laboratoryjnym imitującym ludzkie jelito (SHIME) wykazano, że B. clausii zwiększa różnorodność mikrobioty, podwyższa stężenie maślanu (p < 0,004) i chroni korzystne bakterie – w tym Akkermansia muciniphila i Gemmiger formicilis – przed negatywnym wpływem długotrwałego stosowania inhibitorów pompy protonowej¹⁸¹⁹. Maślan odgrywa ważną rolę w regulacji motoryki jelit, przepuszczalności bariery jelitowej i odpowiedzi immunologicznej¹¹.

Dawkowanie – ile i jak przyjmować?

W większości badań klinicznych stosowano dawki 2 × 10⁹ CFU podawane 1–3 razy dziennie przez 5–14 dni²¹. Systematyczny przegląd dotyczący biegunki poantybiotykowej wskazuje na zakres 4–6 × 10⁹ CFU na dobę jako skuteczny u dorosłych i dzieci¹². Dawkę i czas stosowania ustala lekarz lub farmaceuta, dostosowując je do wskazania i wieku pacjenta.

Preparat należy przyjmować co najmniej godzinę przed lub dwie godziny po innych lekach²². Przetrwalniki B. clausii są stabilne w temperaturze pokojowej, co odróżnia je od wielu probiotyków wymagających przechowywania w lodówce²³. Nawet przy stosowaniu równolegle z antybiotykiem nie trzeba rozdzielać dawek o wiele godzin – bakteria przeżywa obecność antybiotyku w jelicie³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Mimo ogólnie dobrego profilu bezpieczeństwa, B. clausii nie jest odpowiedni dla każdego. Opisywano przypadki bakteriemii i sepsy wywołanej tym drobnoustrojem – zarówno u pacjentów z obniżoną odpornością, jak i u osób bez wcześniejszych niedoborów immunologicznych⁵. Skontaktuj się z lekarzem lub nie rozpoczynaj stosowania bez konsultacji, jeśli:

• masz obniżoną odporność (np. w wyniku chemioterapii, leczenia immunosupresyjnego, zakażenia HIV)²⁴,
• jesteś pacjentem w stanie krytycznym lub leczonym na oddziale intensywnej terapii²⁴,
• masz aktywne owrzodzenie przewodu pokarmowego lub inne poważne uszkodzenie błony śluzowej jelit²⁴,
• cierpisz na chorobę Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego – brak dowodów na korzyść, stosowanie wyłącznie w ramach badań klinicznych²⁴.

Natychmiast przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza, jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawią się: gorączka, dreszcze, nagłe pogorszenie stanu ogólnego, niestabilność hemodynamiczna (zawroty głowy, omdlenie, przyspieszony puls) – mogą to być objawy bakteriemii²⁵. W przypadku niemowląt i noworodków (szczególnie wcześniaków) każde stosowanie probiotyku wymaga wcześniejszej konsultacji z pediatrą.

Na koniec kilka praktycznych wskazówek: B. clausii warto rozważyć podczas antybiotykoterapii lub zaraz po jej zakończeniu, aby wspomóc odbudowę mikrobioty jelitowej. Przy biegunkach u dzieci stosuj go zgodnie z zaleceniem lekarza – nie zastępuje nawodnienia ani ewentualnej wizyty lekarskiej. Wybieraj preparaty od producentów deklarujących niezależne badania jakości. Jeśli po kilku dniach stosowania objawy nie ustępują lub nasilają się, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.