Przyczyny nadczynności przytarczyc – co powoduje zaburzenie hormonalne

Nadczynność przytarczyc to złożone zaburzenie hormonalne, które może mieć różnorodne przyczyny. Zrozumienie mechanizmów prowadzących do tej choroby jest kluczowe dla właściwej diagnostyki i skutecznego leczenia¹. W zależności od źródła problemu wyróżniamy trzy główne typy nadczynności przytarczyc: pierwotną, wtórną i trzeciorzędową, z których każda ma odmienne przyczyny i mechanizmy rozwoju².

Nadczynność przytarczyc pierwotna – główne przyczyny

Pierwotna nadczynność przytarczyc stanowi najczęstszą formę tego zaburzenia i występuje, gdy problem leży bezpośrednio w samych gruczołach przytarczycowych¹. Jest to trzecie najczęstsze zaburzenie endokrynologiczne po cukrzycy i chorobach tarczycy³. Około 80% pacjentów z pierwotną nadczynnością przytarczyc ma pojedynczy gruczolak, około 15% ma hiperplazję wszystkich 4 gruczołów, 2-4% ma mnogie gruczolaków, a mniej niż 1% ma raka przytarczyc³.

Najczęstszą przyczyną pierwotnej nadczynności przytarczyc jest gruczolak – łagodny guzek rozwijający się w jednym z gruczołów przytarczycowych²⁴. W około 85% przypadków pierwotnej nadczynności przytarczyc przyczyną jest pojedynczy gruczolak w jednym z gruczołów przytarczycowych⁵. Gdy gruczolak się rozwija, przestaje reagować na sygnały mówiące mu, żeby przestał produkować hormony, co prowadzi do nadmiernej produkcji hormonu przytarczycowego².

Inną przyczyną pierwotnej nadczynności przytarczyc jest hiperplazja gruczołów przytarczycowych, czyli powiększenie wszystkich czterech gruczołów⁶. Ta sytuacja występuje w około 15% przypadków i zazwyczaj wiąże się z zespołami genetycznymi⁵. Bardzo rzadko, w mniej niż 1% przypadków, pierwotna nadczynność przytarczyc jest spowodowana rakiem przytarczycy⁷. Pacjenci z rakiem przytarczycy są zazwyczaj młodsi, mają znacznie wyższe poziomy wapnia we krwi (często przekraczające 14 mg/dl) oraz bardzo wysokie poziomy hormonu przytarczycowego – 5 do 10 razy powyżej górnej granicy normy⁷.

Czynniki ryzyka pierwotnej nadczynności przytarczyc

Istnieje kilka czynników, które zwiększają ryzyko rozwoju pierwotnej nadczynności przytarczyc. Do najważniejszych należą Zobacz więcej: Czynniki ryzyka pierwotnej nadczynności przytarczyc – kto jest zagrożony:

• Płeć żeńska – schorzenie występuje 3-4 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn, szczególnie u kobiet po menopauzie⁵
• Wiek – średni wiek w momencie diagnozy to 55 lat, a częstość występowania wzrasta z wiekiem⁵
• Ekspozycja na promieniowanie – napromieniowanie okolicy szyi w przeszłości, na przykład podczas leczenia raka⁸
• Przyjmowanie litu – długotrwałe stosowanie tego leku może prowadzić do problemów z przytarczycami⁹
• Czynniki genetyczne – zespoły wielogruczolowe, takie jak zespół mnogiej neoplazji endokrynnej typu 1 i 2¹⁰

Nadczynność przytarczyc wtórna – reakcja na inne choroby

Wtórna nadczynność przytarczyc rozwija się jako reakcja organizmu na inne choroby lub stany, które powodują obniżenie poziomu wapnia we krwi¹². W tej sytuacji gruczoly przytarczycowe pracują nadmiernie, próbując przywrócić prawidłowy poziom wapnia we krwi poprzez zwiększoną produkcję hormonu przytarczycowego¹¹.

Najczęstszą przyczyną wtórnej nadczynności przytarczyc jest przewlekła choroba nerek²¹². Gdy nerki nie działają prawidłowo, poziom fosforanów we krwi rośnie, a poziom witaminy D spada². Niski poziom witaminy D prowadzi do niskiego poziomu wapnia, co powoduje, że gruczoly przytarczycowe dostosowują się poprzez produkcję większej ilości hormonu przytarczycowego, aby pozbyć się fosforanów z krwi i zwiększyć ilość wapnia².

Inne ważne przyczyny wtórnej nadczynności przytarczyc to Zobacz więcej: Wtórna nadczynność przytarczyc – przyczyny i mechanizmy rozwoju:

• Ciężki niedobór wapnia – organizm może nie otrzymywać wystarczającej ilości wapnia z diety, często z powodu problemów z wchłanianiem w układzie trawiennym¹
• Ciężki niedobór witaminy D – witamina D pomaga utrzymywać odpowiedni poziom wapnia we krwi¹³
• Zespoły złego wchłaniania – różne choroby jelitowe mogą upośledzać wchłanianie wapnia z pożywienia¹²

Nadczynność przytarczyc trzeciorzędowa

Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc rozwija się u osób, które przez długi czas miały wtórną nadczynność przytarczyc²¹⁴. W tym przypadku gruczoly przytarczycowe stają się powiększone w wyniku długotrwałej nadmiernej pracy i przestają reagować na sygnały mówiące im, żeby nie produkowały więcej hormonu przytarczycowego². Najczęściej występuje u osób z przewlekłą chorobą nerek, które miały wtórną nadczynność przytarczyc przez wiele lat¹⁴.

W trzeciorzędowej nadczynności przytarczyc, stan pierwotnie powodujący niski poziom wapnia we krwi i wtórną nadczynność przytarczyc został już wyleczony lub poziom wapnia we krwi został przywrócony do normy¹⁵. Jednakże gruczoly przytarczycowe nadal produkują duże ilości hormonu przytarczycowego, ponieważ zaczęły działać autonomicznie i nie są już wrażliwe na poziom wapnia we krwi¹⁵.

Rzadkie przyczyny nadczynności przytarczyc

Istnieją również rzadsze przyczyny nadczynności przytarczyc, które warto znać. Normokalcemiczna pierwotna nadczynność przytarczyc to obecność trwale podwyższonych poziomów hormonu przytarczycowego przez co najmniej 6 miesięcy pomimo prawidłowych skorygowanych poziomów wapnia w surowicy i zjonizowanego wapnia po wykluczeniu wszystkich przyczyn wtórnej nadczynności przytarczyc⁹.

Stosowanie litu może powodować pewien stopień oporności na receptor wyczuwający wapń, wymagając wyższych poziomów wapnia w surowicy do stłumienia wydzielania hormonu przytarczycowego⁹. Nadczynność przytarczyc związana z litem jest uważana za wtórną nadczynność przytarczyc, ale może być związana z przerostem gruczołów przytarczycowych wymagającym leczenia chirurgicznego⁹.

Parathyromatoza to obecność wielu małych czynnościowych skupisk tkanki przytarczycowej, zwykle po chirurgicznym usunięciu gruczołów przytarczycowych⁷. Ten niezwykle rzadki stan może naśladować wygląd raka przytarczycy z powodu skupisk otoczonych włóknistą tkanką pooperacyjną⁷.

Czynniki genetyczne w nadczynności przytarczyc

Około 10% przypadków pierwotnej nadczynności przytarczyc ma podłoże genetyczne¹⁰. Mutacje genetyczne związane z nadczynnością przytarczyc obejmują zespół mnogiej neoplazji endokrynnej typu 1, 2A i 4, zespół nadczynności przytarczyc i guzów żuchwy, rodzinną izolowaną nadczynność przytarczyc, noworodkową ciężką nadczynność przytarczyc oraz rodzinną hipokalciuryczną hiperkalcemię¹⁰.

Zespół rodzinny powinien być rozważany, gdy pierwotna nadczynność przytarczyc zostanie zdiagnozowana w młodym wieku lub gdy istnieje rodzinna historia hiperkalcemii, gruczolaków przysadki, guzów komórek wysp trzustki, guzów chromochłonnych lub rdzeniowego raka tarczycy¹⁰. W przypadkach rodzinnych pierwotnej nadczynności przytarczyc pacjenci są zazwyczaj diagnozowani w młodszym wieku i częściej mają zajęte więcej niż jeden gruczół⁵.

Znaczenie właściwego rozpoznania przyczyn

Właściwe określenie przyczyny nadczynności przytarczyc ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia. W przypadku pierwotnej nadczynności przytarczyc leczeniem z wyboru jest zazwyczaj operacja usunięcia chorego gruczołu¹⁶. Wtórna nadczynność przytarczyc wymaga przede wszystkim leczenia choroby podstawowej – na przykład suplementacji witaminy D w przypadku jej niedoboru lub leczenia choroby nerek¹⁷. Trzeciorzędowa nadczynność przytarczyc może wymagać leczenia chirurgicznego, gdy inne metody okażą się nieskuteczne¹⁸.