Epidemiologia nefrogennego włóknienia układowego – częstość występowania

Nefrogenne włóknienie układowe (NSF) to stosunkowo nowa jednostka chorobowa, której pierwszą diagnozę postawiono w 1997 roku¹. Choroba ta stanowi poważny problem medyczny występujący wyłącznie u pacjentów z zaburzeniami funkcji nerek, szczególnie po ekspozycji na środki kontrastowe zawierające gadolin używane w rezonansie magnetycznym². Dopiero w 2006 roku, czyli 9 lat po pierwszym opisie przypadku, zidentyfikowano związek między NSF a środkami kontrastowymi na bazie gadolinu¹.

Występowanie i częstość zachorowań

Nefrogenne włóknienie układowe jest chorobą rzadką, jednak w określonych grupach pacjentów ryzyko jej wystąpienia może być znaczące. Według danych FDA, około 4,5 miliona Amerykanów jest corocznie narażonych na kontakt ze środkami kontrastowymi zawierającymi gadolin³. Do 2019 roku FDA odnotowała łącznie 3094 przypadki NSF, w tym 742 zgony i 2922 poważne przypadki³.

Częstość występowania NSF różni się znacząco w zależności od funkcji nerek pacjenta oraz typu zastosowanego środka kontrastowego. W badaniu przeprowadzonym w Connecticut wśród pacjentów z końcowym stadium niewydolności nerek częstość występowania NSF wynosiła 4,3 przypadków na 1000 pacjentolat, przy czym każde badanie radiologiczne z użyciem gadolinu wiązało się z 2,4% ryzykiem rozwoju choroby⁴. U pacjentów otrzymujących środki kontrastowe grupy 1 o wysokim ryzyku, szacowana częstość występowania wynosiła 36,5 przypadków na 100 000 badań MRI z kontrastem gadolinowym³.

Zróżnicowanie geograficzne i demograficzne

NSF dotyka osoby niezależnie od pochodzenia etnicznego, płci czy wieku³⁵. Choroba najczęściej występuje u osób w średnim wieku, choć opisywano przypadki od dzieciństwa po starość⁵. Potwierdzone przypadki NSF odnotowano u pacjentów w wieku od 8 do 87 lat, z największą częstością występowania w grupie wiekowej 51-60 lat⁶.

Pod względem geograficznym, większość przypadków zgłoszono w Stanach Zjednoczonych, następnie w Europie i Azji⁷. W Europie opisano kilka serii przypadków, w tym cztery przypadki w Wielkiej Brytanii oraz dodatkowe przypadki w Niemczech i Szwajcarii⁴. Szczególnie wysoką częstość występowania odnotowano w Danii – 12 przypadków na milion mieszkańców, co może stanowić najwyższą częstość występowania na świecie⁸⁹. Tak wysoką częstość w Danii można tłumaczyć wysokim poziomem świadomości dotyczącej NSF wśród lekarzy oraz przeprowadzeniem ogólnokrajowego badania epidemiologicznego⁹.

Trendy epidemiologiczne i wpływ wytycznych

Po zidentyfikowaniu związku między gadolinem a NSF w 2006 roku oraz wprowadzeniu środków profilaktycznych i badań przesiewowych, choroba stała się rzadkością⁵. Liczba zgłaszanych przypadków NSF znacząco spadła od 2008 roku, prawdopodobnie w wyniku działań regulacyjnych, ograniczenia podawania środków kontrastowych grupy I oraz zmian w wytycznych praktyki klinicznej¹⁰.

Dramatyczny spadek liczby przypadków nastąpił po wprowadzeniu restrykcyjnych zasad przepisywania, co potwierdzają liczne duże badania w Szwecji i USA, które wykazały zmniejszoną częstość występowania lub brak nowych przypadków NSF¹¹. We Francji, po wprowadzeniu nowych wytycznych dotyczących stosowania gadolinu, badanie pacjentów z lat 2009-2011 wykazało, że nie wystąpił żaden przypadek NSF⁸.

Ostatni zgłoszony przypadek w Stanach Zjednoczonych datuje się na 2010 rok, a ostatni na świecie na 2012 rok¹². Według Cleveland Clinic, nie było żadnych nowych przypadków NSF przez ponad 10 lat, głównie dzięki świadomości FDA i środowiska medycznego dotyczącej wpływu środków kontrastowych na pacjentów z chorobami nerek¹³¹⁴. W latach 2019 i 2020 odnotowano jedynie po 32 przypadki rocznie³.

Ryzyko w różnych grupach pacjentów

Ryzyko rozwoju NSF jest ściśle związane z funkcją nerek pacjenta Zobacz więcej: Czynniki ryzyka nefrogennego włóknienia układowego – funkcja nerek. W badaniach wykazano, że wszyscy pacjenci, u których rozwinęła się NSF, mieli szacunkową filtrację kłębuszkową (eGFR) poniżej 30 ml/min/1,73 m²⁷¹⁵. Częstość występowania NSF związana z wysokimi dawkami gadolinu wzrastała z 0,4% u pacjentów poddawanych przewlekłej hemodializie do 8,8% u pacjentów z eGFR poniżej 15 ml/min/1,73 m², którzy nie byli poddawani hemodializie¹⁶.

Szczególnie wysokie ryzyko występuje u pacjentów z ostrą niewydolnością nerek, którzy otrzymali wysokie dawki środka kontrastowego przy rosnącym poziomie kreatyniny – u takich pacjentów częstość występowania NSF wynosiła 19% (11 z 58 pacjentów), gdy hemodializa była opóźniona o więcej niż 2 dni¹⁷. W populacji pacjentów z niewydolnością nerek narażonych na środki kontrastowe zawierające gadolin, nawet do 25-30% może rozwinąć nefrogenne włóknienie układowe¹⁸¹⁹.

Współczesne szacunki ryzyka

Współczesne szacunki wskazują na znacząco niższe ryzyko NSF, szczególnie przy stosowaniu nowszych środków kontrastowych Zobacz więcej: Wpływ typu środka kontrastowego na epidemiologię NSF. Systematyczne przeglądy wykazały, że żaden pacjent nie rozwinął potwierdzonej biopsją NSF wśród otrzymujących środki kontrastowe grupy 2 lub 3, a szacowane ryzyko NSF przy stosowaniu tych środków wynosi mniej niż 0,07%³. W metaanalizie obejmującej ponad 83 000 pacjentów narażonych na nowsze środki kontrastowe nie znaleziono przypadków NSF²⁰.

Według najnowszych analiz, ryzyko NSF na milion podań środków kontrastowych w populacji ogólnej wynosi od 0,1 do 10 przypadków, w zależności od zastosowanego środka²¹. Ryzyko to zostało drastycznie zredukowane z 2,07 przed 2008 rokiem do 0,028 przypadków na milion ekspozycji po wprowadzeniu wytycznych¹².