Zaburzenia neurotransmisji w lęku napadowym – mechanizmy neurochemiczne

Zaburzenia w funkcjonowaniu neurotransmiterów stanowią centralny element patogenezy lęku napadowego, wpływając na sposób, w jaki mózg przetwarza i reaguje na sygnały związane ze strachem i lękiem¹. Neurochemiczne teorie sugerują, że dysregulacja funkcjonowania neurotransmiterów, taka jak niedobór w układzie serotoninergicznym lub nadmiar serotoniny, odgrywa kluczową rolę w rozwoju tego zaburzenia¹.

Współczesne badania identyfikują kilka głównych systemów neurotransmiterowych zaangażowanych w patogenezę lęku napadowego, w tym układy serotoninergiczny, GABAergiczny, noradrenergiczny i dopaminergiczny¹. Każdy z tych systemów przyczynia się w specyficzny sposób do nieprawidłowego funkcjonowania mechanizmów kontroli strachu i lęku².

Serotoninergiczne mechanizmy patogenezy

System serotoninergiczny odgrywa szczególnie istotną rolę w patogenezie lęku napadowego, przy czym istnieją dwie główne teorie dotyczące jego zaangażowania. Teoria nadmiaru serotoniny sugeruje przesadzoną lub nieefektywną odpowiedź receptorów postsynaptycznych na synaptyczną serotoninę, potencjalnie w kaskadzie transdukcji sygnału³. Niektóre badania wskazują na niedowrażliwość receptorów serotoniny 1A (5HT1A)³.

Z drugiej strony, teoria deficytu serotoniny proponuje, że w określonych regionach mózgu, takich jak grzbietowa istota szara okołowodociągowa (PAG), serotonina ma hamujący wpływ na zachowania paniki, a jej niedobór może ułatwiać wystąpienie paniki⁴. Wykazane zmniejszenia w wiązaniu transportera serotoniny w śródmózgowiu i receptorów 5-HT1A mogą odzwierciedlać proces kompensacyjny próbujący zwiększyć neurotransmisję serotoniny, szczególnie w grzbietowej PAG, w celu zahamowania nadaktywności lub spontanicznego wyładowania neuronalnego w tym regionie⁴.

Obecność trwałego zmniejszenia receptorów 5-HT1A w jądrach szwu u pacjentów z lękiem napadowym w remisji lub wolnych od paniki może skutkować zwiększeniem częstotliwości wyładowań neuronów serotoninergicznych, co z kolei może zwiększać lub ułatwiać uwalnianie i neurotransmisję serotoniny do projekcji końcowych, w tym PAG⁴.

Dysfunkcja układu GABAergicznego

Kwas gamma-aminomasłowy (GABA) jako główny hamujący neurotransmitter w ośrodkowym układzie nerwowym odgrywa kluczową rolę w regulacji lęku i strachu. Model receptorów GABA zakłada, że lęk napadowy jest wynikiem braku centralnego hamowania i zmniejszonych stężeń GABA, prowadząc do niekontrolowanego lęku podczas napadów paniki⁵.

Neurony GABAergiczne wywierają hamujący wpływ na jądra podwzgórza grzbietowego i tylnego, potencjalnie zmniejszając pobudliwość neuronów zaangażowanych w reakcje podobne do paniki¹. Badania wskazują na obniżone wiązanie receptorów GABA-A w ciele migdalowatym u pacjentów z lękiem napadowym⁶.

Zaburzenia w funkcjonowaniu układu GABAergicznego mogą być również związane z nieprawidłową produkcją GABA-A, która wysyła fałszywe informacje do ciała migdalowatego regulującego mechanizm „walcz lub uciekaj” organizmu, powodując w rezultacie objawy fizjologiczne prowadzące do zaburzenia⁷.

Zaburzenia układu noradrenergicznego

Teoria noradrenergiczna stwierdza, że pacjenci doświadczający lęku napadowego mają presynaptyczne autoreceptory norepinefryny (NE), które są nadwrażliwe na stymulację przez NE⁸. Wcześniejsze badania wykazały nieprawidłową aktywność norepinefryny u osób mających napady paniki⁷.

Współczesne badania również wspierają tę perspektywę, gdyż stwierdzono, że osoby z lękiem napadowym mają również obwód mózgowy, który funkcjonuje nieprawidłowo. Obwód ten składa się z ciała migdalowatego, centralnej istoty szarej, jądra brzuszno-przyśrodkowego podwzgórza i miejsca siniawego⁷. Miejsce siniawe jest głównym „przełącznikiem” dla prawie wszystkich neuronów zawierających norpinefrynę w mózgu⁹.

Inne systemy neurotransmiterowe

Oprócz głównych systemów neurotransmiterowych, w patogenezie lęku napadowego uczestniczą również inne neuroprzekaźniki i peptydy. Nieprawidłowa reaktywność chemoreceptorów może być zaangażowana w etiologię lęku napadowego, przy czym hamujące i pobudzające neurotransmitery, takie jak glutaminian, kwas gamma-aminomasłowy, cholecystokinina, adenozyna, dopamina i norepinefryna, mogą potencjalnie odgrywać rolę w regulacji paniki¹⁰.

Cholecystokinina to peptyd, który może wywoływać napady paniki zarówno u zdrowych ochotników, jak i u pacjentów z lękiem napadowym. Geny kodujące cholecystokinę (CCK) i jej dwa receptory (CCKAR i CCKBR) są zatem dobrymi kandydatami na patogenezę i leczenie lęku¹¹.

Interakcje między systemami neurotransmiterowymi

Współczesne badania podkreślają, że różne neurotransmitery działają w różnych obszarach mózgu i wpływają na siebie nawzajem, mogąc być zaangażowane w modulację tych procesów¹². Mechanizmy działania istniejących leków przeciwpanikowych nie są w pełni zrozumiane, ale prawdopodobnie działają one w ciele migdalowatym i jego projekcjach poprzez zmniejszenie wrażliwości sieci strachu i następnie obniżenie nasilenia i częstotliwości napadów paniki¹².

Podczas napadu paniki wiele neurotransmiterów ulega wpływowi zwiększonego stresu i lęku towarzyszącego napadowi. Niektóre z nich to serotonina, GABA, dopamina, norepinefryna i glutaminian¹³. Zwiększenie serotoniny w określonych szlakach mózgu wydaje się być skorelowane ze zmniejszonym lękiem¹³.

Wyniki cytowanych badań, sugerujące, że działanie przeciwpanikowe 5-HT w grzbietowej PAG angażuje lokalne endogenne opioidy, wskazują, że ten obszar mózgu może być punktem obrotu zarówno serotoninergicznej, jak i opioidergicznej regulacji paniki, podkreślając po raz kolejny kluczową rolę grzbietowej PAG w patofizjologii lęku napadowego¹⁴.