Rooibos

Czym jest rooibos i co go wyróżnia spośród innych naparów?

Rooibos (wymawiane „roj-bos”) to napar przygotowywany z liści i łodyżek krzewu Aspalathus linearis z rodziny Fabaceae, rosnącego w górskim regionie Cederberg w RPA. W odróżnieniu od herbaty zielonej czy czarnej, pochodzi z zupełnie innej rośliny i nie zawiera kofeiny ani nie zawiera katechin typowych dla Camellia sinensis¹². Zawiera za to wyjątkowy zestaw polifenoli – na czele z aspalatynią, diachalkonem C-glikozydowym niespotykanym w żadnej innej roślinie¹³.

Rooibos jest też znacznie uboższy w taniny niż czarna herbata, dzięki czemu nie hamuje wchłaniania żelaza z diety w istotny sposób – co potwierdziło badanie na 30 zdrowych mężczyznach (wchłanianie żelaza wyniosło 7,25% przy rooibos wobec 9,34% przy wodzie)¹⁴. Napar ma lekko słodkawy smak i miedziano-czerwoną barwę, która jest wynikiem procesu fermentacji.

Jakie związki aktywne zawiera rooibos?

Skład fitochemiczny rooibos jest wyjątkowo bogaty. Dominującym flawonoidem jest aspalatyna – w niefermentowanym (zielonym) rooibos stanowi ok. 49,9 mg/g suchej masy, czyli ok. 10–12% suchej masy liści²¹⁵. Towarzyszą jej związki rzadkie lub unikalne: nothofagina (jeden z zaledwie trzech znanych roślinnych źródeł tej substancji) oraz aspalalinin – oba wyizolowane wyłącznie z rooibos¹⁶.

Pozostałe zidentyfikowane flawonoidy to m.in. izoorientin (3,57 mg/g), orientin (2,34 mg/g), rutyna (1,69 mg/g), a w mniejszych ilościach: izowitek­syna, witeksyna, izokvercytryna, hiperozyd, kvercetyna, luteolina i chryzoeriol¹⁵. Kwasy fenolowe (kawowy, ferulowy, protokatechowy, wanilinowy, 4-hydroksybenzoesowy) oraz lignany i kumarynaeskuletyna dopełniają profil polifenolowy¹⁷. Napar dostarcza też śladowych ilości minerałów: wapnia, magnezu, potasu, cynku, manganu i sodu¹⁸.

Jakie właściwości biologiczne przypisuje się rooibos?

Najlepiej udokumentowaną właściwością rooibos jest aktywność antyoksydacyjna. W badaniach laboratoryjnych wyciąg wodny wykazał silne właściwości wymiatania rodników (DPPH IC₅₀ ≈ 3,6 µg/ml, ABTS IC₅₀ ≈ 2,1 µg/ml) i całkowitą pojemność antyoksydacyjną zbliżoną do kwasu askorbinowego (68,9 vs. 74,2 mg GAE/g)²¹. Aspalatyna działa synergistycznie z witaminą C w neutralizacji wolnych rodników²².

W zakresie działania przeciwzapalnego, aspalatyna i nothofagina hamowały w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach zapalenie naczyń wywołane wysokim stężeniem glukozy – zmniejszały przepuszczalność naczyń, adhezję monocytów oraz aktywację szlaków NF-κB i ERK1/2, a także obniżały TNF-α i IL-6²³. Rooibos hamuje też aktywność cyklooksygenazy COX-2 w badaniach na komórkach²⁴. Wyniki te są obiecujące, ale dotyczą modeli przedklinicznych.

Kvercetyna obecna w rooibos wykazuje w badaniach laboratoryjnych działanie przeciwalergiczne – blokuje aktywację mastocytów i uwalnianie histaminy²⁵. Chryzoeriol z kolei ma w badaniach in vitro właściwości rozszerzające oskrzela, co sugeruje potencjalną korzyść w astmie²⁶. Orientin i izoorientin mogą wspomagać mineralizację kości przez stymulację osteoblastów w hodowlach komórkowych²⁷. Wszystkie te efekty wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Co mówią badania na ludziach o wpływie rooibos na serce i cukier?

W 6-tygodniowym badaniu klinicznym 40 osób z grupy ryzyka sercowo-naczyniowego piło 6 filiżanek rooibos dziennie. Efektem było znaczące obniżenie LDL-cholesterolu (o ok. 27 mg/dl) i wzrost HDL-cholesterolu w porównaniu z grupą kontrolną⁴. Rooibos może też hamować enzym konwertujący angiotensynę (ACE) – w małym badaniu na zdrowych ochotnikach efekt ten był widoczny 30–60 minut po spożyciu⁵. To obiecujące, choć ograniczone dane.

Jeśli chodzi o gospodarkę glukozową, badania na zwierzętach wykazały, że aspalatyna poprawia wychwyt glukozy przez mięśnie szkieletowe i stymuluje sekrecję insuliny przez komórki β trzustki, obniżając stężenie glukozy na czczo w modelach cukrzycy⁶. Przegląd 12 badań na zwierzętach potwierdził, że fenolowy ekstrakt rooibos istotnie obniżał glikemię u gryzoni z cukrzycą²⁸. W badaniach na ludziach do osiągnięcia efektów glikemicznych potrzebne było picie co najmniej 500–1200 ml naparu dziennie²⁹. Rooibos może być rozważany jako uzupełnienie diety – nie jako zamiennik leczenia cukrzycy.

W jakich postaciach dostępny jest rooibos i jak się go stosuje?

W aptekach i sklepach zielarskich rooibos dostępny jest przede wszystkim jako susz do zaparzania (herbatka ziołowa) – zarówno w wersji fermentowanej (czerwonej), jak i niefermentowanej (zielonej). Coraz częściej spotyka się też kapsułki i proszki z ekstraktem, standaryzowanym na zawartość aspalatyny (np. 15–20%)³⁴³⁵. Ekstrakt rooibos jest też składnikiem wybranych dermokosmetyków.

Nie ustalono oficjalnej dawki terapeutycznej. Opierając się na dostępnych źródłach, minimalna dawka skuteczna w badaniach wynosiła równowartość 750 mg suszu (ok. 1 filiżanka), a zakres potencjalnie korzystny to 750–3000 mg suszu dziennie (ok. 2–3 g na filiżankę), najlepiej w kilku porcjach z posiłkami³⁶³⁷. Efekty lipidowe w opisanym badaniu klinicznym uzyskano przy 6 filiżankach (ok. 1440 ml) dziennie⁴. Ekstrakcja aktywnych składników jest optymalna przy zaparzaniu przez ok. 5 minut – dłuższe parzenie nie zwiększa zawartości polifenoli³⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Rooibos jest powszechnie spożywany i ogólnie uważany za bezpieczny, jednak w pewnych sytuacjach konieczna jest konsultacja lekarska lub farmaceutyczna przed jego regularnym stosowaniem.

Zgłoś się do lekarza lub farmaceuty, jeśli:

• Przyjmujesz leki immunosupresyjne (np. takrolimus, cyklosporyna) – rooibos może obniżać ich stężenie we krwi⁸.
• Przyjmujesz statyny (np. atorwastatynę) – rooibos może zwiększać ich stężenie³².
• Stosujesz leki hipoglikemizujące (np. metforminę, pochodne sulfonylomocznika) lub leki na nadciśnienie (inhibitory ACE) – możliwe nasilenie efektu⁹³³.
• Przyjmujesz jakikolwiek lek metabolizowany przez enzymy CYP450 (CYP1A2, 2C9, 2C19, 2D6, 3A4) – rooibos może zmieniać szybkość ich metabolizmu³⁰.
• Masz hormonozależne nowotwory (np. raka piersi, macicy, prostaty) – izolowane związki rooibos wykazały aktywność estrogenową w badaniach laboratoryjnych³⁹.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – nie określono bezpiecznych dawek dla tych grup¹¹.
• Masz chorobę wątroby lub nerek – brak danych o bezpieczeństwie w tych stanach¹¹.

Natychmiast przerwij spożycie i skontaktuj się z lekarzem, gdy wystąpi: żółtaczka, ciemny mocz, silny ból brzucha lub nudności – mogą to być objawy uszkodzenia wątroby. W literaturze medycznej opisano kilka przypadków hepatotoksyczności (w tym wzrost enzymów wątrobowych i trombocytopenię) po długotrwałym spożywaniu dużych ilości rooibos; wszystkie ustąpiły po odstawieniu naparu¹⁰⁴⁰.

Praktyczne wskazówki dla osoby rozważającej rooibos

Rooibos to smaczna, bezkofeinowa alternatywa dla herbaty czy kawy, którą można pić przez cały dzień bez ryzyka zaburzeń snu. Jeśli zależy Ci na większej zawartości polifenoli, wybieraj odmianę zieloną (niefermentowaną) – zawiera ok. dwukrotnie więcej aktywnych składników¹⁹. Zaparzaj przez 5 minut; dłuższe parzenie nie zwiększa ekstrakcji³⁸. Pamiętaj, że rooibos to suplement diety, nie lek – nie zastępuje leczenia cukrzycy, chorób serca ani alergii. Jeśli regularnie przyjmujesz leki, przed wprowadzeniem rooibos do codziennej diety skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem. Kobiety w ciąży i karmiące powinny zachować ostrożność ze względu na brak danych o bezpieczeństwie.