Patogeneza liszaju płaskiego – mechanizmy immunologiczne choroby

Liszaj płaski to przewlekła choroba zapalna skóry i błon śluzowych, której patogeneza opiera się na złożonych mechanizmach immunologicznych¹. Choć dokładne przyczyny powstania choroby nie są w pełni poznane, obecna wiedza wskazuje, że liszaj płaski jest chorobą autoimmunologiczną mediowaną przez limfocyty T, w której komórki układu odpornościowego atakują własne tkanki organizmu²³.

Centralną rolę w patogenezie liszaju płaskiego odgrywają cytotoksyczne limfocyty T CD8+, które są odpowiedzialne za uszkodzenie keratynocytów podstawnych naskórka⁴⁵. Proces ten jest wspomagany przez komórki pomocnicze CD4+ oraz różne szlaki zapalne, w tym oś Th1 i IL-23/Th17⁶. Ostatecznym efektem tych mechanizmów jest apoptoza komórek nabłonkowych i powstanie charakterystycznych zmian histopatologicznych.

Mechanizmy inicjacji choroby

Patogeneza liszaju płaskiego rozpoczyna się od ekspozycji na czynniki zewnętrzne lub wewnętrzne, które mogą zmienić antygeny własne naskórka¹. Czynniki środowiskowe takie jak infekcje wirusowe (szczególnie wirusem zapalenia wątroby typu C), urazy mechaniczne, stres psychiczny czy zmiany w mikrobiomie mogą wywołać chorobę u osób genetycznie predysponowanych²⁷.

Główną teorią wyjaśniającą inicjację choroby jest hipoteza, zgodnie z którą ekspozycja na czynnik zewnętrzny prowadzi do zmiany antygenów własnych naskórka, co skutkuje aktywacją cytotoksycznych limfocytów T¹. Zmienione antygeny własne reagują krzyżowo z normalnymi antygenami własnymi na keratynocytach podstawnych, co prowadzi do ich rozpoznania przez limfocyty T jako obce⁸.

Rola komórek prezentujących antygen

Kluczową rolę w patogenezie liszaju płaskiego odgrywają komórki prezentujące antygen (APC), w tym komórki dendrytyczne i keratynocyty⁹¹⁰. Komórki Langerhansa przetwarzają antygen i prezentują go limfocytom T, co prowadzi do powstania nacieku epidermotropowego¹¹. W procesie tym biorą udział różne podtypy komórek dendrytycznych, takie jak komórki Langerhansa, mieloidalne i plazmocytoidalne komórki dendrytyczne¹².

Szczególnie istotne są plazmocytoidalne komórki dendrytyczne dodatnie dla receptora Toll-like 9 (TLR9), które promują odpowiedź immunologiczną typu Th17¹³. Te komórki rozpoznają DNA pochodzące z uszkodzonych komórek nabłonkowych lub DNA wirusowe, co prowadzi do produkcji cytokin prozapalnych i dalszej aktywacji układu odpornościowego Zobacz więcej: Rola komórek dendrytycznych w patogenezie liszaju płaskiego.

Mechanizmy cytotoksyczności

Głównym mechanizmem uszkodzenia tkanek w liszaju płaskim jest cytotoksyczność mediowana przez komórki, szczególnie przez limfocyty T CD8+⁹¹⁴. Aktywowane limfocyty CD8+ wywołują apoptozę keratynocytów podstawnych poprzez różne mechanizmy, w tym wydzielanie czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α), granzymu B oraz interakcje Fas-FasL¹⁵¹⁶.

Badania wykazały podwyższone poziomy TNF-α w surowicy oraz Fas-FasL, granzymu B i perforyny w skórze pacjentów z liszajem płaskim w porównaniu ze zdrowymi osobami¹⁷. Dodatkowo, ostatnie badania potwierdziły nadekspresję granulizyny w skórze i krwi obwodowej pacjentów z tą chorobą⁶.

Szlaki zapalne i cytokiny

Patogeneza liszaju płaskiego obejmuje aktywację wielu szlaków zapalnych i produkcję różnych cytokin prozapalnych⁹. Ostatecznym efektem działania cytokin prozapalnych jest produkcja reaktywnych form tlenu (ROS), które indukują apoptozę komórek¹⁷. Szczególnie istotna jest aktywacja szlaku Th1 oraz osi IL-23/Th17, które odgrywają centralną rolę w immunopatogenezie choroby Zobacz więcej: Szlaki cytokinowe Th1 i IL-23/Th17 w liszaju płaskim.

Badania wskazują na nadmierną ekspresję IL-23 i IL-17 u pacjentów z liszajem płaskim w porównaniu z grupą kontrolną, co sugeruje potencjalną rolę osi IL-23/Th-17 w patogenezie choroby⁶¹⁸. Interleukina 17 została już rozpoznana jako krytyczny mediator immunopatogenezy liszaju płaskiego w kilku badaniach⁶.

Predyspozycje genetyczne

Chociaż większość przypadków liszaju płaskiego ma charakter idiopatyczny, niektórzy pacjenci wykazują dodatni wywiad rodzinny, co wskazuje na możliwą predyspozycję genetyczną¹⁰. Badania genetyczne wykazały zwiększoną częstość występowania antygenu zgodności tkankowej HLA-B7 w rodzinach dotkniętych chorobą¹⁹. Inne badania wykazały związek między idiopatycznym liszajem płaskim a HLA-DR1 i HLA-DR10¹⁰.

Występowanie liszaju płaskiego u bliźniąt jednojajowych również wskazuje na genetyczne uwarunkowanie choroby¹⁹. Jednak większość badań nie była w stanie jednoznacznie udowodnić genetycznego podłoża liszaju płaskiego, co sugeruje, że czynniki środowiskowe odgrywają równie ważną rolę w rozwoju choroby.

Specyfika patogenezy w jamie ustnej

Patogeneza ustnego liszaju płaskiego wykazuje pewne specyficzne cechy w porównaniu ze zmianami skórnymi. Naciek zapalny w ustnym liszaju płaskim składa się niemal wyłącznie z limfocytów T, z przewagą komórek pamięci CD45RO, które głównie ekspresują cytokiny Th1¹². Kluczowym i prawdopodobnie wczesnym wydarzeniem w patogenezie jest genetycznie uwarunkowana zwiększona produkcja cytokin Th1, która wydaje się być charakterystyczna dla pacjentów bez infekcji HCV¹².

Przewlekły przebieg ustnego liszaju płaskiego może być związany z aktywacją mediatora zapalnego NF-κB oraz zahamowaniem szlaku kontrolnego TGF (TGF-β/smad), co może powodować hiperproliferację keratynocytów prowadzącą do rozwoju białych zmian²⁰. Mechanizm patogenetyczny ustnego liszaju płaskiego jest obecnie częściowo poznany, a choroba ta wykazuje podobieństwa kliniczne i histologiczne z przewlekłą chorobą przeszczep przeciwko gospodarzowi²⁰.

Współczesne kierunki badań

Współczesne badania nad patogenezą liszaju płaskiego koncentrują się na roli mikroRNA w regulacji procesów zapalnych i odpowiedzi immunologicznej²¹. MikroRNA są zaangażowane w różne procesy fizjologiczne i patologiczne, w tym w kluczowe role w zapaleniu i odpowiedzi immunologicznej²². Badania wskazują, że różne mikroRNA są zaangażowane w liszaj płaski z różnymi poziomami ekspresji, dlatego badania nad ich rolą w patogenezie choroby są istotne.

Inne współczesne kierunki badań obejmują zastosowanie sekwencjonowania RNA pojedynczych komórek oraz podobnych technik na świeżych biopsatach skóry ze zmianami chorobowymi i bez zmian od pacjentów²³. Celem tych badań jest identyfikacja odpowiednich typów komórek, białek i szlaków sygnałowych, które mogą być odpowiedzialne za rozwój choroby, oraz potwierdzenie wyników in vitro w celu identyfikacji nowych celów terapeutycznych.