Skwalen

Czym jest skwalen i skąd pochodzi?

Skwalen to organiczny związek chemiczny należący do nienasyconych triterpenów – węglowodorów alifatycznych zbudowanych z sześciu jednostek izoprenowych i 30 atomów węgla. Najprościej mówiąc: to lipid, który nie jest tłuszczem w potocznym rozumieniu, ale węglowodorem. Pod względem chemicznym wykazuje podobieństwo do koenzymu Q10.

Skwalen naturalnie wytwarzają zarówno rośliny, jak i zwierzęta – w tym człowiek. W ludzkim organizmie gromadzi się przede wszystkim w skórze, wątrobie i tkance tłuszczowej. Co ważne, stanowi ponad 10% sebum wydzielanego przez gruczoły łojowe i wchodzi w skład cementu międzykomórkowego naskórka. Jego obecność na powierzchni skóry tworzy naturalną barierę ochronną.

Historycznie skwalen po raz pierwszy wyodrębniono w 1906 roku z wątroby rekinów – stąd zresztą jego nazwa, wywodząca się od łacińskiego squalus. Przez dekady olej z wątroby rekina był głównym źródłem tej substancji. Dziś skwalen pozyskuje się przede wszystkim ze źródeł roślinnych.

Gdzie skwalen naturalnie występuje?

Skąd wziąć skwalen z diety? Jego główne źródła to:

• Olej z wątroby rekina – zawiera go kilka razy więcej niż jakiekolwiek źródło roślinne; uznawany za najlepiej przyswajalną formę.
• Oliwa z oliwek extra virgin – najbogatsze roślinne źródło skwalenu, podstawa diety śródziemnomorskiej.
• Amarantus i olej z szarłatu – rośliny o wyjątkowo wysokiej zawartości skwalenu wśród źródeł roślinnych.
• Olej z kiełków pszenicy i olej z otrębów ryżowych – mniejsze, ale istotne ilości.
• Olej z pestek dyni i inne oleje rybie – dodatkowe źródła w diecie.
• Olej palmowy – zawiera skwalen w mniejszym stężeniu.

Dieta śródziemnomorska, bogata w oliwę z oliwek i ryby, może pokrywać zapotrzebowanie na skwalen bez konieczności sięgania po suplementy. W innych modelach żywienia poziom tego składnika w diecie bywa niewystarczający.

Jaką rolę skwalen pełni w organizmie?

Skwalen to metaboliczny prekursor cholesterolu, witaminy D oraz hormonów steroidowych – bez niego te procesy biochemiczne nie przebiegałyby prawidłowo. Pełni jednak znacznie więcej funkcji:

• Udział w budowie błon lipidowych – jest składnikiem strukturalnym komórek.
• Działanie antyoksydacyjne – neutralizuje wolne rodniki, chroniąc komórki przed uszkodzeniem i spowalniając procesy starzenia.
• Wsparcie układu odpornościowego – zwiększa aktywność limfocytów T i makrofagów, a także pełni rolę substancji nośnej prezentującej patogeny komórkom immunologicznym.
• Regulacja profilu lipidowego – pomaga obniżać poziom frakcji LDL cholesterolu na korzyść frakcji HDL oraz zmniejszać stężenie trójglicerydów.
• Detoksyfikacja – wspomaga usuwanie z organizmu niepolarnych ksenobiotyków, czyli przemysłowych toksyn.
• Ochrona wątroby i zmniejszanie ryzyka kamieni żółciowych – wykazano korzystny wpływ na ten narząd.
• Właściwości antybakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwgrzybicze – skwalen działa ochronnie na poziomie komórkowym.
• Łagodzenie skutków chemioterapii – badania wskazują na potencjalnie ochronną rolę skwalenu u pacjentów onkologicznych.
• Udział w syntezie witaminy D – jako związek pośredni w tym szlaku metabolicznym.

Co ciekawe, badania na zwierzętach i badania epidemiologiczne sugerują, że skwalen może chronić przed rozwojem niektórych nowotworów – w tym raka jelita grubego, trzustki i piersi. Był nawet błędnie uznawany za powód, dla którego rekiny nie chorują na raka – co okazało się nieprawdą, jednak sam skwalen nadal pozostaje przedmiotem intensywnych badań onkologicznych.

Jak suplementować skwalen? Dawkowanie

Minimalne dzienne zapotrzebowanie na skwalen u zdrowej osoby szacuje się na około 11 mg. Jednak większość preparatów dostępnych w aptekach zawiera standardową dawkę wynoszącą około 300 mg – tyle, ile dostarcza dieta śródziemnomorska. Dawka ta uznawana jest za profilaktyczną i dobrze tolerowaną.

W przypadku osób z grup ryzyka lub pacjentów onkologicznych stosuje się niekiedy znacznie wyższe dawki – nawet do 5000 mg na dobę, zawsze pod kontrolą lekarza. Badania potwierdzają, że dawki powyżej 300 mg są dobrze tolerowane przez organizm.

Ważna informacja: skwalenu nie można pozyskać drogą syntezy chemicznej. Nawet do produkcji preparatów farmaceutycznych związek ten musi być pozyskiwany z naturalnych źródeł – roślinnych lub zwierzęcych.

Skutki uboczne i bezpieczeństwo stosowania

Suplementy zawierające skwalen uznawane są za wysoce bezpieczne, nawet w dużych dawkach. U niektórych osób odnotowano przejściowe działania niepożądane:

• Luźne stolce – szczególnie przy wyższych dawkach.
• Przejściowe podwyższenie całkowitego poziomu cholesterolu we krwi.

Suplementacji skwalenem nie zaleca się kobietom w ciąży i matkom karmiącym piersią – wynika to z braku wystarczających badań w tej grupie, a nie z potwierdzonej szkodliwości.

Skwalen a skwalan – czym się różnią?

To pytanie pojawia się bardzo często i warto je rozstrzygnąć raz na zawsze. Skwalen i skwalan to dwa pokrewne, ale różne związki chemiczne.

Skwalen jest węglowodorem nienasyconym – ma kilka wiązań podwójnych, przez co jest niestabilny. Szybko ulega utlenianiu pod wpływem tlenu i promieniowania UV, co sprawia, że nie nadaje się bezpośrednio do produkcji kosmetyków. Skwalen stosowany jest głównie w suplementach diety.

Skwalan to nasycona pochodna skwalenu – powstaje w procesie uwodornienia (hydrogenacji), podczas którego do wiązań podwójnych dodawany jest wodór. Efektem jest stabilna, bezzapachowa, bezbarwna ciecz, odporna na jełczenie i utlenianie. To właśnie skwalan – często oznaczany w składzie INCI jako Squalane – znajdziesz w kremach, serum i olejkach do pielęgnacji skóry.

Podsumowanie – co warto zapamiętać?

Skwalen to naturalny związek obecny w ludzkim organizmie od urodzenia, choć jego poziom w skórze stopniowo spada z wiekiem. Jeśli Twoja dieta jest bogata w oliwę z oliwek i ryby, prawdopodobnie dostarczasz go wystarczająco dużo. Jeśli nie – suplementacja w dawce około 300 mg dziennie jest dobrze tolerowana i może wspierać gospodarkę lipidową oraz działanie antyoksydacyjne organizmu. W kosmetykach szukaj jego stabilnej pochodnej – skwalanu z oliwek, który świetnie sprawdza się przy każdym typie cery, szczególnie suchej, dojrzałej i wrażliwej. Kobiety w ciąży i karmiące powinny skonsultować stosowanie suplementów ze skwalenem z lekarzem.