Skwalen

Skwalen i skwalan – czym są i gdzie je znajdziesz?

Skwalen to naturalny, wielonienasycony węglowodór o wzorze C₃₀H₅₀. Jego bogatym źródłem jest olej z wątroby rekina, jednak w mniejszych ilościach znajdziesz go również w oliwie z oliwek, oleju z kiełków pszenicy i oleju ryżowym¹. Twoja skóra też go produkuje – stanowi on ok. 13% składu ludzkiego łoju, czyli naturalnej wydzieliny gruczołów skórnych¹. Z wiekiem ilość skwalenu w sebum spada, co przyczynia się do przesuszenia i osłabienia bariery skórnej.

Skwalan (skwalan z oliwek to jego najpopularniejsza roślinna odmiana) to nasycona pochodna skwalenu o wzorze C₃₀H₆₂. Powstaje przez uwodornienie – przyłączenie atomów wodoru do podwójnych wiązań skwalenu. Dzięki temu jest znacznie bardziej stabilny chemicznie: nie utlenia się tak łatwo, nie jełczeje i nadaje się zarówno do suplementów doustnych, jak i preparatów stosowanych miejscowo na skórę¹.

Jak skwalen działa na poziomie cholesterolu i serca?

Skwalen wykazuje właściwości kardioprotekcyjne – w badaniach na modelach zwierzęcych hamuje enzym HMG-CoA reduktazę, kluczowy dla syntezy cholesterolu w wątrobie. Mechanizm jest podobny do działania statyn: wzmożona synteza cholesterolu ze skwalenu uruchamia ujemne sprzężenie zwrotne, które obniża aktywność tego enzymu, a w efekcie redukuje stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL⁵. Warto jednak podkreślić, że te dane pochodzą głównie z eksperymentów na zwierzętach i badań in vitro – bezpośredniego przełożenia na człowieka nie potwierdzono jeszcze w dużych próbach klinicznych.

Drugim mechanizmem jest aktywacja szlaku Nrf2-Keap1-ARE. Skwalen pobudza ekspresję czynnika Nrf2, który wędruje do jądra komórkowego i włącza geny kodujące enzymy ochronne: dysmutazę ponadtlenkową (SOD), katalazę (CAT), peroksydazę glutationową (GPx) i inne⁶. W praktyce oznacza to, że komórki stają się lepiej wyposażone w narzędzia do walki ze stresem oksydacyjnym. Badania na myszach z hipercholesterolemią i eksperymentalnym zawałem serca wykazały obniżenie stężenia reaktywnych form tlenu (ROS), malonylodialdehydu (MDA) i wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych po podaniu skwalenu lub skwalanu⁷.

Skwalan na skórę – jak działa i dla kogo jest odpowiedni?

Skwalan stosowany miejscowo wyróżnia się tym, że jego budowa chemiczna jest zbliżona do ludzkiego sebum. Dzięki temu łatwo wbudowuje się w lipidową matrycę warstwy rogowej naskórka, wiążąc się z ceramidami i cholesterolem i uszczelniając barierę skórną⁸. W badaniach in vitro obniżenie przeznaskórkowej utraty wody (TEWL) sięgało 25%, a czas wchłaniania przez naskórek wynosił poniżej 30 minut³.

Skwalan tworzy na powierzchni skóry oddychający, nienatłuszczający film okluzyjny, który zatrzymuje wilgoć, a jednocześnie nie zatyka porów – jest niekomedogenny⁹. To ważna informacja dla osób z cerą tłustą lub trądzikową, które często unikają olejów. Właściwości przeciwzapalne skwalanu mogą łagodzić zaczerwienienie i obrzęk w przebiegu trądziku i atopowego zapalenia skóry¹⁰.

Dodatkowym mechanizmem jest aktywacja receptorów PPAR-α (receptory aktywowane przez proliferatory peroksysomów), które stymulują syntezę kolagenu i hamują aktywność metaloproteinazy MMP-1 – enzymu rozkładającego włókna kolagenowe³. W badaniach na ludzkich fibroblastach skórnych skwalan wykazał ochronne działanie przed hamowaniem syntezy kolagenu wywołanym promieniowaniem UV¹¹. Oznacza to, że może wspierać regenerację skóry po ekspozycji słonecznej, choć dane kliniczne z udziałem ludzi są wciąż ograniczone.

Dawkowanie skwalenu – ile go potrzebujesz?

Nie ma oficjalnie ustalonego dziennego zapotrzebowania na skwalen jako składnik odżywczy. W kontekście diety śródziemnomorskiej omawiana jest dawka profilaktyczna ok. 300 mg dziennie – tyle dostarczają posiłki bogate w oliwę z oliwek⁴. Dawki powyżej tej wartości są dobrze tolerowane, choć brak długoterminowych badań klinicznych określających górną bezpieczną granicę dla suplementacji doustnej u ludzi.

Skwalan stosowany na skórę nie ma ustalonych limitów dawkowania – preparat aplikuje się zgodnie z zaleceniami producenta lub dermatologa. W badaniu klinicznym dotyczącym COVID-19 (jedyne opublikowane randomizowane badanie kliniczne z udziałem ludzi) podawano skwalen podjęzykowo w dawce 5 kropli co 4 godziny przez 5 dni jako uzupełnienie standardowego leczenia¹². Wyniki były obiecujące, jednak badanie przeprowadzono w specyficznych warunkach pandemicznych i wymaga replikacji przez niezależne ośrodki, zanim będzie można wyciągać szersze wnioski.

Skwalan jako nośnik i adiuwant szczepionkowy – co warto wiedzieć?

Skwalan pełni też funkcję technologiczną w farmacji. Badania wykazały, że wbudowuje się w środkową warstwę dwuwarstwy lipidowej błon komórkowych, tworząc barierę dla jonów wodorowych i pomagając utrzymać gradient elektrochemiczny niezbędny do produkcji energii przez komórki¹³. W formulacjach szczepionkowych skwalan stanowi fazę olejową emulsji woda-w-oleju, która wzmacnia odpowiedź immunologiczną i ułatwia prezentację antygenów¹⁴. To zastosowanie dotyczy jednak preparatów medycznych, a nie suplementów dostępnych w aptece.

Badania na zwierzętach wskazują również, że doustnie podany skwalan może przyspieszać wydalanie niektórych ksenobiotyków (obcych substancji chemicznych) z organizmu poprzez hamowanie ich reabsorpcji w jelitach¹⁵. Efekt zaobserwowano m.in. dla teofiliny i strychiny u gryzoni – czy i w jakim stopniu dotyczy to człowieka, nie wiadomo.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skwalan stosowany miejscowo jest uznawany za bezpieczny dla większości osób. Reakcje niepożądane wynikają zazwyczaj nie z samego skwalanu, lecz z innych składników preparatu – substancji zapachowych, konserwantów lub barwników, które mogą wywołać alergiczne kontaktowe zapalenie skóry¹⁶. Jeśli po zastosowaniu preparatu ze skwalanem pojawi się silny świąd, wysypka, zaczerwienienie lub obrzęk, przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem lub lekarzem.

Przy suplementacji doustnej skwalenem skonsultuj się z lekarzem, jeśli:

• przyjmujesz statyny lub inne leki obniżające cholesterol – skwalen działa na ten sam enzym (HMG-CoA reduktazę) i może sumować efekty⁵;
• masz choroby wątroby – wątroba jest głównym miejscem metabolizmu lipidów i syntezy cholesterolu;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych klinicznych potwierdzających bezpieczeństwo suplementacji w tych stanach;
• przyjmujesz leki o wąskim indeksie terapeutycznym (np. teofilinę, fenobarbital) – w badaniach na zwierzętach skwalan wpływał na wydalanie tych substancji z organizmu¹⁷.

Skwalen nie jest lekiem zarejestrowanym do leczenia jakiejkolwiek choroby w Polsce. Jeśli rozważasz jego stosowanie w celach innych niż kosmetyczne, omów to z lekarzem lub farmaceutą.

Podsumowując: skwalan w kremach i olejkach to sprawdzony, dobrze tolerowany składnik pielęgnacyjny – szczególnie pomocny przy suchej, wrażliwej lub atopowej skórze. Skwalen doustnie to substancja o obiecującym profilu działania, ale wciąż słabo przebadana klinicznie u ludzi. Zanim sięgniesz po suplement, porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem, zwłaszcza jeśli leczysz się na choroby sercowo-naczyniowe lub przyjmujesz leki na stałe.