Senes

Co to jest senes i skąd pochodzi?

Senes to popularna nazwa rośliny Senna alexandrina (zwanej też Cassia senna lub strączyńcem), półkrzewu pochodzącego z tropikalnych i subtropikalnych regionów Afryki – głównie z dorzecza Nilu w Egipcie i Sudanie. Obecnie uprawia się go również w Indiach i Pakistanie. Roślina osiąga 60–100 cm wysokości, ma jasnozielone liście i żółte kwiaty zebrane w grona, a jej owoce to płaskie, nerkowate strąki.

Lecznicze właściwości senesu odkryła medycyna arabska już w IX–X wieku. Polecał go m.in. Awicenna, jeden z największych lekarzy średniowiecza. Do Europy senes trafił w średniowieczu i od tamtej pory nieprzerwanie stosuje się go jako środek przeczyszczający. Zarówno liść senesu (Sennae folium), jak i owoc senesu (Sennae fructus) posiadają monografie Farmakopei, ESCOP i WHO – to dobrze przebadany surowiec leczniczy.

Jakie substancje czynne zawiera senes?

Za działanie przeczyszczające senesu odpowiadają przede wszystkim sennozydy – glikozydy hydroksyantracenowe (antranoidowe). W liściach senesu wąskolistnego i ostrolistnego stanowią one co najmniej 2,5% suchej masy, natomiast w owocach nawet do 4%. Najważniejsze z nich to sennozydy A, A1, B, C i D.

Poza sennozydami, w liściach i owocach senesu znajdziemy również:

• Flawonoidy (m.in. kemferol i izoramentynę) – wykazujące właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne.
• Pochodne aloe-emodyny i reiny – związki antrachinononowe wzmacniające działanie przeczyszczające.
• Związki śluzowe, żywice, olejki eteryczne oraz woski – składniki uzupełniające profil bioaktywny rośliny.
• Garbniki, saponiny oraz w śladowych ilościach witaminę C, wapń i potas.

Jak działa senes? Mechanizm działania sennozydów

Senes działa inaczej niż większość leków – nie od razu i nie w żołądku. Sennozydy są cząsteczkami o dużej masie i wysokiej hydrofilności, dzięki czemu nie wchłaniają się w jelicie cienkim i docierają do jelita grubego w niezmienionej postaci. Tam, pod wpływem bakterii jelitowych, przekształcają się w biologicznie aktywny związek – reino-9-antron (reinoantron). To właśnie on odpowiada za efekt przeczyszczający.

Reinoantron działa dwutorowo:

• Pobudza perystaltykę – stymuluje skurcze okrężnicy i hamuje skurcze segmentowe, które normalnie spowalniają przesuwanie treści pokarmowej. Efektem jest przyspieszenie pasażu jelitowego.
• Zmienia gospodarkę wodną jelita – hamuje wchłanianie wody i elektrolitów (sodu, chlorków) przez nabłonek jelita grubego, a jednocześnie zwiększa wydzielanie wody do jego światła. Masy kałowe miękną i łatwiej się wydalają.

Cały proces trwa kilka godzin. Efekt przeczyszczający pojawia się zazwyczaj po 8–12 godzinach od przyjęcia preparatu (przy liściach senesu nieco szybciej – po 6–8 godzinach). Dlatego właśnie senes najwygodniej przyjmować wieczorem przed snem – wypróżnienie następuje rano, po przebudzeniu.

Jak stosować senes i jakie jest prawidłowe dawkowanie?

Senes dostępny jest w kilku formach. Najczęściej spotykamy suszony liść senesu lub liść senesu wąskolistnego do przygotowywania naparów (w saszetkach lub luzem), wyciąg z liści senesu, wyciąg z owoców senesu wąskolistnego, suchy wyciąg z owoców senesu oraz sennozydy wapnia – wyizolowaną formę substancji czynnej stosowaną w precyzyjnie dawkowanych preparatach farmaceutycznych.

Zasada dawkowania jest prosta: stosuj najmniejszą dawkę, która pozwala uzyskać miękki, uformowany stolec. Nie zwiększaj dawki bez potrzeby.

• Napar z liści: 1 saszetkę (1 g) lub 1 łyżkę suszonych liści zalać szklanką (ok. 200 ml) gorącej wody, parzyć pod przykryciem 10 minut, przecedzić. Wypić ½ do całej szklanki wieczorem przed snem. Maksymalna dawka dobowa sennozydów to 30 mg.
• Tabletki: przyjmować wieczorem, popijając co najmniej ½ szklanki wody. Dawkę dobierać indywidualnie zgodnie z ulotką preparatu.
• Przygotowanie do kolonoskopii: stosuje się jednorazowo wyższą dawkę – preparat zawierający 150 mg hydroksyantracenu w przeliczeniu na sennozyd B, dzień przed zabiegiem.

Senes stosuje się nie częściej niż 2–3 razy w tygodniu. Stosowanie dłuższe niż 1–2 tygodnie wymaga nadzoru lekarza.

Kto nie powinien stosować senesu? Przeciwwskazania

Senes jest skutecznym, ale nie dla każdego bezpiecznym środkiem. Bezwzględnie nie należy go stosować w przypadku:

• Niedrożności, zwężenia lub atonii (zastoju) jelit.
• Chorób zapalnych jelit – choroby Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego.
• Bólu brzucha o niezidentyfikowanej przyczynie, nudności lub wymiotów.
• Zapalenia wyrostka robaczkowego.
• Odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych (szczególnie hipokaliemii).
• Chorób nerek – senes może nasilać zaburzenia elektrolitowe u osób z zaburzoną funkcją nerek.
• Ciąży – sennozydy mogą działać genotoksycznie na płód; bezpieczniejszymi alternatywami są środki pęczniejące lub osmotyczne.
• Karmienia piersią – aktywne metabolity przenikają do mleka matki.
• Dzieci poniżej 12. roku życia.

Kobiety powinny też pamiętać, że senes może nasilać skurcze mięśni gładkich, co może potęgować dolegliwości bólowe podczas menstruacji.

Jakie działania niepożądane może wywołać senes?

Najczęstsze działania niepożądane to bóle i skurcze brzucha oraz wodnisty stolec – szczególnie przy zbyt wysokiej dawce lub u osób z zespołem jelita drażliwego. W takim przypadku wystarczy zmniejszyć dawkę.

Rzadziej mogą wystąpić reakcje alergiczne: świąd skóry, pokrzywka lub wysypka. Przy długotrwałym stosowaniu lub przedawkowaniu – biegunka, odwodnienie, hipokaliemia (niedobór potasu) z osłabieniem mięśniowym i zaburzeniami rytmu serca.

Senes a odchudzanie – czy to ma sens?

Senes bywa reklamowany jako składnik preparatów odchudzających. To mit. Ewentualny chwilowy spadek masy ciała po jego zastosowaniu wynika wyłącznie z działania przeczyszczającego i oczyszczenia jelit – nie ma nic wspólnego z utratą tkanki tłuszczowej ani przyspieszeniem metabolizmu. Co gorsza, wywołane przez senes biegunki prowadzą do odwodnienia, które paradoksalnie sprzyja zatrzymywaniu wody w organizmie.

Podsumowanie – jak bezpiecznie korzystać z senesu?

Senes to skuteczny ziołowy środek przeczyszczający z wielowiekową tradycją stosowania i solidnym zapleczem naukowym. Stosuj go doraźnie, wieczorem przed snem, w jak najmniejszej skutecznej dawce – nie częściej niż 2–3 razy w tygodniu i nie dłużej niż 1–2 tygodnie bez konsultacji z lekarzem. Jeśli masz problemy z sercem, przyjmujesz leki moczopędne lub glikozydy nasercowe, koniecznie porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem przed pierwszym zastosowaniem. Pamiętaj, że w przypadku łagodnych zaparć zawsze warto najpierw spróbować modyfikacji diety – więcej błonnika, warzyw, owoców i odpowiednie nawodnienie to skuteczna i bezpieczna pierwsza linia działania.