Pstrolistka sercowata

Czym jest pstrolistka sercowata i jakie związki aktywne zawiera wyciąg z tej rośliny?

Pstrolistka sercowata (Houttuynia cordata Thunb.) to wieloletnia roślina zielna z rodziny Saururaceae, rosnąca dziko w Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. W tradycyjnej medycynie chińskiej jej liście i łodygi były stosowane od ponad 1400 lat, a podczas epidemii SARS w 2003 roku chiński Ministerstwo Zdrowia włączyło ją do profilaktycznych preparatów ziołowych⁷. Wyciąg z pstrolistki sercowatej zawiera kilka dobrze zidentyfikowanych klas fitochemikaliów, z których każda odpowiada za inne aspekty aktywności biologicznej.

Flawonoidy i polifenole stanowią główną grupę aktywnych składników. Dominują kwercytryna (pierwszy izolowany flawonoid z liści i łodyg), hiperozyd i kwercetyna, a także rutyna, luteolina i glikozydy kemferolu⁸. Zawartość tych związków silnie zależy od części rośliny i pory zbioru – liście zawierają 14–40 razy więcej hyerozydu i kwercytryny niż łodygi, a surowiec zebrany latem jest 7,5–11,6 razy bogatszy w flawonoidy niż zimowy¹⁹.

Olejek eteryczny to druga ważna frakcja – zidentyfikowano łącznie 346 składników lotnych, wśród których dominują terpenoidy (27%), węglowodory (16,8%), estry (11,9%) i alkohole (11,6%). Do kluczowych składników należą: houttuynin, β-mircen, dekanal, kwas dekanowy i linalool¹⁰¹¹. Poza tym wyciąg zawiera alkaloidy (aristolaktam A i B, piperolaktam A, norcefadrion B), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kawowy), polisacharydy oraz sterole (β-sitosterol, stigmasterol)¹²¹³.

Jak działa pstrolistka sercowata – co mówią badania naukowe?

Aktywność biologiczna wyciągu z pstrolistki sercowatej jest szeroka, jednak należy podkreślić: zdecydowana większość danych pochodzi z badań in vitro i na zwierzętach. Nie ma jeszcze dużych, randomizowanych badań klinicznych u ludzi, które potwierdzałyby te efekty⁶.

Działanie przeciwzapalne. Wszystkie frakcje wyciągu – wodna, etanolowa i chloroformowa – hamują w modelach zwierzęcych obrzęk wywołany przez karagenin, dekstran i histaminę. Wyciąg wodny wykazuje silniejsze działanie niż etanolowy, a świeży surowiec jest skuteczniejszy od suszonego. Kwercytryna podawana doustnie w dawkach 50–200 mg/kg zmniejsza obrzęk łapy szczura w sposób zależny od dawki¹⁶. W badaniach laboratoryjnych wyciąg hamuje aktywację NF-κB, uwalnianie TNF-α i PGE₂ oraz wytwarzanie tlenku azotu przez makrofagi¹⁷.

Działanie przeciwwirusowe (dane z badań laboratoryjnych i na zwierzętach). Wyciąg wodny hamuje aktywność proteazy 3CL SARS-CoV oraz polimerazę RNA zależną od RNA. Kwercetyna-3-ramnozyd hamuje replikację wirusa grypy A w około 86% przy stężeniu 100 µg/mL. Wobec wirusa HSV-1 wyciąg wykazuje aktywność z ED₅₀ = 822 µg/mL, a wobec HSV-2 – 362,5 µg/mL². Wyniki te są obiecujące, lecz nie przekładają się automatycznie na skuteczność kliniczną u pacjentów.

Działanie przeciwbakteryjne. W badaniach laboratoryjnych olejek eteryczny hamuje wzrost β-hemolitycznego paciorkowca, Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa i Escherichia coli. Pochodna składnika lotnego – sodium houttuyfonate – w połączeniu z EDTA-Na₂ zwiększa przeżywalność myszy zakażonych MRSA do 75% wobec ~45% przy monoterapii³. Wyciąg wodny wykazuje aktywność wobec wielolekoopornych szczepów E. coli (strefa zahamowania wzrostu 13–29 mm przy 500 mg/mL)³.

Działanie immunomodulujące i antyalergiczne. W badaniach laboratoryjnych wyciąg obniża ekspresję receptora IgE (FcεRI) na bazofilach, hamuje degranulację mastocytów i uwalnianie histaminy, a także zmniejsza produkcję IL-4 i TNF-α⁴. W modelach in vitro i na zwierzętach zaobserwowano stymulację proliferacji limfocytów śledziony i wzrost frakcji limfocytów CD4⁺/CD8⁺¹⁸.

Działanie antyoksydacyjne. Polifenole wyciągu wychwytują ponad 95% anionów ponadtlenkowych przy stężeniu 1 ppm. W badaniu na szczurach karmionych utlenionymi tłuszczami podawanie pstrolistki (2–5% w diecie) zwiększało całkowity status antyoksydacyjny osocza i wydłużało czas utleniania LDL¹⁹. Flawonoidy – zwłaszcza glikozydy kwercetyny – wykazują silniejszą aktywność antyoksydacyjną niż sama kwercetyna¹⁹.

W jakich postaciach dostępny jest wyciąg z pstrolistki sercowatej i jak się go stosuje?

Na rynku suplementów diety wyciąg z pstrolistki sercowatej występuje głównie jako suchy ekstrakt w kapsułkach, nalewka (tinktura) oraz herbata ziołowa. W literaturze jako przykładowe dawkowanie preparatu w postaci tynktury podaje się 3–4 mL, 2–3 razy dziennie²⁰ – jednak dane te pochodzą z jednego źródła popularnonaukowego, a nie z badań klinicznych. Żaden europejski urząd regulacyjny nie ustalił jak dotąd zalecanej dawki dobowej dla tej rośliny.

W tradycyjnej medycynie azjatyckiej pstrolistkę łączy się z innymi ziołami – np. z tarczycą bajkalską lub forsycją przy infekcjach wirusowych. W badaniach naukowych stosowano najczęściej wyciąg wodny, etanolowy lub wyizolowane frakcje flawonoidowe. Standaryzacja preparatów – czyli gwarancja określonej zawartości kwercytryny lub sumy flawonoidów – jest istotna dla powtarzalności działania, dlatego warto wybierać produkty z opisaną zawartością składników aktywnych¹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Pstrolistka sercowata jest rośliną jadalną i przy typowym spożyciu uważana za bezpieczną, jednak długotrwałe stosowanie wysokich dawek wyciągu może wiązać się z ryzykiem. W badaniach na szczurach dawki 500–1000 mg/kg/dobę przez 28 dni powodowały zapalenie wątroby, wakuolarną degenerację komórek wątrobowych i ogniskową martwicę nerek⁵. Roślina zawiera alkaloidy z grupy aristolaktamów, które wykazują cytotoksyczność i potencjalne działanie rakotwórcze⁵.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem wyciągu z pstrolistki, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie w tych grupach;
• masz chorobę wątroby lub nerek – ze względu na potencjalną toksyczność alkaloidów przy wyższych dawkach⁵;
• przyjmujesz leki immunosupresyjne lub leki wpływające na krzepnięcie krwi – alkaloidy z pstrolistki wykazują działanie antyagregacyjne na płytki krwi²⁴;
• masz alergię na rośliny z rodziny Saururaceae lub stwierdzono u ciebie nadwrażliwość na składniki olejków eterycznych;
• stosujesz wyciąg regularnie przez wiele tygodni – ze względu na brak długoterminowych danych klinicznych u ludzi.

Historycznie odnotowano ponad 5000 działań niepożądanych (w tym 222 ciężkich) po dożylnym podaniu chińskiego preparatu iniekcyjnego zawierającego wyciąg z pstrolistki – za główną przyczynę uznano jednak polisorbat 80 zawarty w formulacji, a nie samą roślinę²⁵. Preparaty doustne i zewnętrzne mają inny profil bezpieczeństwa, jednak przy jakichkolwiek objawach alergicznych (pokrzywka, obrzęk, duszność) należy natychmiast przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem.

Wyciąg z pstrolistki sercowatej może być interesującym uzupełnieniem diety dla osób szukających roślinnych składników o działaniu antyoksydacyjnym. Pamiętaj jednak, że dostępne dane dotyczą wyłącznie badań laboratoryjnych i na zwierzętach – nie zastępuj żadnego leczenia farmakologicznego preparatami ziołowymi bez konsultacji ze specjalistą. Wybieraj produkty ze standaryzowaną zawartością flawonoidów, stosuj się do zaleceń producenta i informuj lekarza o przyjmowanych suplementach.