Pelargonia afrykańska

Czym jest pelargonia afrykańska i skąd pochodzi?

Pelargonia afrykańska (Pelargonium sidoides DC.) to bylina z rodziny bodziszkowatych (Geraniaceae), rosnąca naturalnie w Afryce Południowej – głównie w Prowincji Przylądkowej Wschodniej i w Lesotho⁸. W medycynie ludowej południowoafrykańskich ludów, m.in. Xhosa i Zulu, korzenie rośliny były od stuleci używane przy kaszlu, przeziębieniu, biegunkach i infekcjach płuc, w tym gruźlicy⁹. W języku Zulu roślina nosi nazwę umckaloabo, co tłumaczy się jako „ciężki kaszel”¹⁰.

Podstawą współczesnych preparatów jest wyciąg z korzenia lub kłącza – produkowany przez ekstrakcję wodnisto-etanolową (solwent: 11% etanol, stosunek surowca do ekstraktu 1:8–10)¹¹. Najlepiej przebadaną formą standaryzowaną jest ekstrakt EPs 7630, który w 2005 roku uzyskał pełne dopuszczenie do obrotu przez niemiecką agencję rejestracji leków i jest wpisany do Farmakopei Europejskiej¹². Wyciąg dostępny jest w postaci płynnej (krople), tabletek i syropów.

Jakie substancje aktywne zawiera wyciąg z korzenia pelargonii?

Korzeń pelargonii afrykańskiej zawiera złożoną mieszaninę związków polifenolowych i kumarynowych¹³. Dominującą grupą są oligomeryczne proantocyjanidyny (prodelphinidyny), zbudowane z jednostek gallokatechiny i epigallokatechiny – nadają one ekstraktowi właściwości przeciwdrobnoustrojowe i immunomodulujące¹⁴. Drugą kluczową grupą są kumaryny (benzopirony), stanowiące około 2% ekstraktu, w tym charakterystyczna dla tego gatunku umckalina (7-hydroksy-5,6-dimetoksykumaryna) i skopoletin (7-hydroksy-6-metoksykumaryna)¹⁵¹⁶. Umckalina i jej siarczanowy pochodny są uważane za chemiczne markery identyfikacyjne gatunku⁸.

Uzupełniają je kwas galusowy i jego pochodne, flawonoidy (m.in. kwercetyna, mirycetyna, witeksyna), pochodne hydroksycynamonowe oraz pierwotne metabolity rośliny – węglowodany, aminokwasy i składniki mineralne, które wpływają głównie na biodostępność aktywnych składników¹⁷¹⁸. Warto zaznaczyć, że kumaryny obecne w pelargonii różnią się strukturalnie od kumaryn przeciwzakrzepowych i w badaniach na zwierzętach nie wykazały wpływu na parametry krzepnięcia krwi¹⁹.

Jak pelargonia afrykańska działa na układ odpornościowy i drogi oddechowe?

Mechanizm działania wyciągu z pelargonii afrykańskiej jest wielokierunkowy²⁰. Proantocyjanidyny zawarte w ekstrakcie hamują przyleganie bakterii (m.in. paciorkowców grupy A) do komórek nabłonka – efekt anty-adhezyjny redukuje zdolność patogenów do zasiedlania błon śluzowych dróg oddechowych²¹. Jednocześnie ekstrakt pobudza aktywność makrofagów poprzez szlaki kinaz MAP, co prowadzi do wzmożonej produkcji tlenku azotu (NO), TNF-α, interferonów α i β oraz interleukin IL-1, IL-2, IL-6 i IL-18²²²³.

Działanie mukolityczne polega na stymulacji wydzielania i usuwania śluzu, co ułatwia oczyszczanie dróg oddechowych²⁴. W badaniach in vitro wykazano ponadto, że ekstrakt zwiększa częstość uderzeń rzęsek nabłonka oddechowego – mechanizmu obronnego odpowiedzialnego za usuwanie drobnoustrojów i zanieczyszczeń z dróg oddechowych²⁵. Bezpośrednie działanie przeciwwirusowe obejmuje hamowanie replikacji wirusów grypy, paragrypy, RSV, rynowirusów i koronawirusów²⁶. Wyniki badań in vitro sugerują aktywność wobec SARS-CoV-2, jednak dane kliniczne w tym zakresie są wstępne i wymagają dalszych badań²⁷.

W jakich wskazaniach stosuje się wyciąg z pelargonii afrykańskiej?

Wyciąg z korzenia pelargonii afrykańskiej jest stosowany przede wszystkim w ostrych infekcjach dróg oddechowych. Przegląd Cochrane (Timmer i wsp., 2013), obejmujący dziesięć randomizowanych badań kontrolowanych placebo z udziałem 1 771 uczestników, wykazał, że preparat może łagodzić objawy ostrego zapalenia oskrzeli zarówno u dorosłych, jak i u dzieci – przy czym efekty były wyraźniejsze w przypadku preparatów płynnych niż tabletek, a ogólna jakość dowodów oceniona została jako niska do bardzo niskiej²⁸.

W badaniach klinicznych dotyczących zapalenia zatok u dorosłych (103 pacjentów) stwierdzono istotnie statystycznie wyższy wskaźnik całkowitego ustąpienia objawów w dniu 21. w porównaniu z placebo (RR 0,43; 95% CI 0,30–0,62)²⁹. Jedno badanie z udziałem 133 dorosłych wykazało skrócenie czasu trwania objawów przeziębienia po 10 dniach stosowania ekstraktu³⁰. W badaniu z udziałem 143 dzieci (6–10 lat) z bakteryjnym zapaleniem migdałków czas trwania choroby był o 2 dni krótszy w grupie leczonej niż w grupie placebo³¹. Dane kliniczne wskazują też na możliwe korzyści u dorosłych z umiarkowaną lub ciężką POChP (redukcja liczby zaostrzeń i zmniejszenie zapotrzebowania na antybiotyki)³².

Jakie dawki stosuje się u dorosłych i dzieci?

W badaniach klinicznych najczęściej stosowaną dawką dla dorosłych był płynny wyciąg w ilości 30–60 kropli (1,5–3 ml) trzy razy dziennie przez 7–10 dni³³⁴. Tabletki stosowano w dawce 10–30 mg trzy razy dziennie³⁵. U dzieci dawkowanie zależy od wieku: dzieci w wieku 1–5 lat – 10 kropli trzy razy dziennie; 6–12 lat – 20 kropli trzy razy dziennie; powyżej 12 lat – 30 kropli trzy razy dziennie⁴. Preparaty różnią się stężeniem i standaryzacją, dlatego zawsze przestrzegaj wskazówek na ulotce konkretnego produktu.

W badaniu z 2015 roku z udziałem 120 dorosłych, stosujących tabletkę o dawce 20 mg trzy razy dziennie przez 10 dni, u 84% uczestników zaobserwowano oczekiwane lub znaczące złagodzenie objawów, bez poważnych działań niepożądanych¹. Wyciąg EPs 7630 jest zarejestrowany w wielu krajach europejskich, azjatyckich, australijskich oraz w Ameryce Łacińskiej jako lek ziołowy na ostre infekcje dróg oddechowych⁴.

Jakie działania niepożądane może wywołać pelargonia afrykańska?

W badaniach klinicznych obejmujących dorosłych i dzieci działania niepożądane odnotowano u 2,7–23% uczestników grup leczonych, jednak częstość ta była porównywalna z grupami placebo lub tylko nieznacznie wyższa³⁶. Żadne poważne działanie niepożądane nie zostało potwierdzone w badaniach klinicznych⁵. Najczęściej zgłaszane objawy to:

• łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, zgaga, ból brzucha)³⁷
• reakcje alergiczne skórne (wysypka, pokrzywka, świąd)³⁷
• zaburzenia ucha wewnętrznego (rzadko)³⁷
• u dzieci: gorączka, nasilenie objawów ze strony dróg oddechowych, niepokój psychoruchowy³⁷

Działania niepożądane zdarzały się częściej przy wyższych dawkach (powyżej 60 mg ekstraktu dziennie)³⁶. Odnotowano mniej niż 30 opisów przypadków uszkodzenia wątroby u osób stosujących wyciąg z pelargonii, jednak bezpośredniego związku przyczynowego nie udało się ustalić, ponieważ osoby te jednocześnie przyjmowały inne leki i chorowały na inne schorzenia³⁶. W 2012 roku niemieckie organy regulacyjne zalecały przerwanie stosowania preparatu i konsultację lekarską przy pojawieniu się objawów mogących wskazywać na zaburzenia czynności wątroby³⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Pelargonia afrykańska jest surowcem roślinnym, nie lekiem na receptę, ale istnieją sytuacje, w których konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą – przed rozpoczęciem stosowania lub w trakcie kuracji.

Skontaktuj się z lekarzem, jeśli:

• objawy infekcji utrzymują się dłużej niż 7–10 dni lub nasilają się mimo stosowania preparatu³⁹
• pojawią się żółtaczka, ciemne zabarwienie moczu, ból w prawym podżebrzu lub inne objawy mogące wskazywać na uszkodzenie wątroby³⁸
• wystąpi silna reakcja alergiczna (obrzęk twarzy, trudności z oddychaniem, uogólniona pokrzywka)³⁷
• stosujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę) lub leki przeciwpłytkowe (np. kwas acetylosalicylowy) – pelargonia może nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawień⁴⁰
• przyjmujesz leki immunosupresyjne – wyciąg może osłabiać ich skuteczność przez pobudzanie układu odpornościowego⁴⁰
• cierpisz na chorobę autoimmunologiczną (np. stwardnienie rozsiane, toczeń, reumatoidalne zapalenie stawów) – immunostymulacja może nasilać objawy⁴¹
• planujesz zabieg chirurgiczny – odstawienie preparatu co najmniej 2 tygodnie przed operacją⁴²

Nie stosuj pelargonii afrykańskiej w ciąży i podczas karmienia piersią (brak danych o bezpieczeństwie)⁴³, u dzieci poniżej 6. roku życia bez wyraźnego wskazania lekarskiego⁶ oraz przy ciężkiej niewydolności wątroby lub nerek⁶. Nie stosuj dłużej niż 20 tygodni⁴⁴.

Pelargonia afrykańska może być pomocnym wsparciem przy infekcjach dróg oddechowych, ale nie zastępuje leczenia przyczynowego – szczególnie gdy infekcja jest poważna lub wymagana jest antybiotykoterapia. Jeśli masz wątpliwości co do wyboru preparatu lub dawkowania, skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem. Przechowuj preparat zgodnie z instrukcją i nie przekraczaj zalecanego czasu stosowania.