Zioła i tabletki ziołowe na przeziębienie: co warto wiedzieć?

Dlaczego warto sięgać po zioła na przeziębienie już przy pierwszych objawach?

Przeziębienie to jedna z najczęstszych infekcji, z którą każdy z nas mierzy się przynajmniej kilka razy w roku. Wywołują je wirusy, a choroba rozwija się stopniowo: najpierw pojawia się drapanie w gardle, lekkie osłabienie i kichanie, a potem dołączają katar, kaszel oraz podwyższona temperatura. Objawy nasilają się zwykle między drugim a trzecim dniem od zakażenia, a cała infekcja trwa przeciętnie od siedmiu do dziesięciu dni. Najskuteczniej można zadziałać właśnie w pierwszej fazie choroby, kiedy wirus dopiero zaczyna się namnażać. Rozpoznanie wczesnych sygnałów daje szansę na złagodzenie przebiegu infekcji i szybszy powrót do zdrowia.^1,2,3

Zgodnie z polskimi wytycznymi dotyczącymi leczenia ostrych zapaleń zatok i przeziębień, w niepowikłanych przypadkach postępowanie opiera się na łagodzeniu objawów. Lekarze zalecają między innymi:⁴

• leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (np. paracetamol, ibuprofen);
• preparaty obkurczające błonę śluzową nosa (nie dłużej niż 7 dni);
• płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej;
• leki ziołowe (fitoterapeutyki);
• cynk (najskuteczniejszy w pierwszej dobie infekcji);
• witaminę C.

Co istotne, w europejskim dokumencie EPOS2020 (European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps) preparaty roślinne są wprost zalecane zarówno w wirusowym, jak i powirusowym zapaleniu zatok. Fitoterapeutyki charakteryzują się dobrym profilem bezpieczeństwa, niskim ryzykiem działań niepożądanych i mogą być stosowane na każdym etapie infekcji: od pierwszych objawów aż po leczenie skojarzone z innymi lekami. Antybiotyki natomiast nie mają zastosowania w przeziębieniu, ponieważ jest ono wywoływane przez wirusy, a nie bakterie.^2,4,5

Jakie rośliny na przeziębienie mają najlepsze dowody skuteczności?

Wśród setek roślin tradycyjnie stosowanych przy infekcjach dróg oddechowych kilka wyróżnia się szczególnie solidnymi dowodami naukowymi. W przypadku wielu z nich skuteczność potwierdzono w badaniach klinicznych z udziałem tysięcy pacjentów, a niektóre zostały uznane przez europejskie instytucje, takie jak EMA, za leki roślinne o udokumentowanym zastosowaniu.^5,6

Jeżówka purpurowa, czyli pomoc na początku infekcji

Jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea) to jedna z najlepiej przebadanych roślin na przeziębienie, od dawna stosowana w Ameryce Północnej i Europie jako środek wspierający układ odpornościowy. Liczne badania wykazały, że preparaty z jeżówki mogą skracać czas trwania choroby u dorosłych nawet o kilka dni. Co więcej, badanie przeprowadzone na 120 osobach sugeruje, że jeżówka przyjęta przy pierwszych oznakach infekcji może zapobiec rozwinięciu się pełnoobjawowego przeziębienia: w grupie stosującej ekstrakt zachorowały tylko cztery na dziesięć osób, podczas gdy w grupie placebo aż sześć na dziesięć.^5,6

Wyniki badań nad jeżówką nie są jednak jednoznaczne, co może wynikać z różnic w gatunkach rośliny, użytej części oraz w sposobie przygotowania ekstraktu. Najlepiej udokumentowane działanie ma ekstrakt z nadziemnych części Echinacea purpurea, podczas gdy korzeń tego gatunku prawdopodobnie nie jest skuteczny. Krótkotrwałe stosowanie jeżówki uznaje się za bezpieczne, choć sporadycznie może powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe lub reakcje alergiczne.^5,6,7

Czarny bez na łagodzenie pierwszych objawów

Czarny bez (Sambucus nigra) to roślina od pokoleń obecna w domowych apteczkach. Kwiaty bzu czarnego tradycyjnie stosuje się jako środek o działaniu napotnym, łagodnie przeciwgorączkowym i wykrztuśnym, a EMA zatwierdziła ich wskazanie w łagodzeniu pierwszych objawów przeziębienia. Z kolei wyciągi z owoców bzu czarnego mogą wspierać aktywność układu odpornościowego w trakcie infekcji.^5,8

Przegląd badań z 2019 roku potwierdził, że suplementacja czarnym bzem może zmniejszać nasilenie objawów ze strony górnych dróg oddechowych podczas przeziębienia i grypy. W jednym z badań podróżni lotniczy przyjmujący ekstrakt z owoców bzu chorowali średnio o dwa dni krócej. Preparaty z bzu czarnego są dostępne w postaci syropów, pastylek i naparów. Ważna uwaga: surowe, nieprzetworzone owoce bzu czarnego są toksyczne, dlatego należy korzystać wyłącznie z gotowych preparatów aptecznych.^6,7,9

Pelargonia afrykańska na skrócenie czasu choroby

Pelargonia afrykańska (Pelargonium sidoides) to roślina, której korzenie od wieków stosowano przy infekcjach dróg oddechowych. W Europie ekstrakt z niej jest zarejestrowany jako lek roślinny. Badania kliniczne z udziałem ponad 300 pacjentów wykazały, że preparat ten istotnie zmniejsza nasilenie objawów przeziębienia, a znaczna poprawa pojawia się już po pięciu dniach stosowania.^5,6

Ekstrakt z pelargonii afrykańskiej jest dobrze tolerowany i wykazuje szerokie działanie: wspiera organizm w walce z wirusami oraz łagodzi stan zapalny. Warto wiedzieć, że wyciąg z tej rośliny jest składnikiem wielu złożonych preparatów ziołowych dostępnych w polskich aptekach, w tym syropów dla dzieci.^5,6,8

Które zioła na przeziębienie łagodzą kaszel i ból gardła?

Kaszel i ból gardła to jedne z najbardziej uciążliwych objawów przeziębienia, które potrafią utrzymywać się nawet dłużej niż katar czy gorączka. Tradycja ziołolecznictwa oferuje wiele roślin skutecznie łagodzących te dolegliwości, a wybór odpowiedniego wsparcia zależy od tego, czy kaszel jest suchy, czy mokry.^3,8

Prawoślaz lekarski i inne rośliny osłaniające drogi oddechowe

Kaszel w początkowej fazie przeziębienia jest zwykle suchy i męczący. W jego łagodzeniu doskonale sprawdzają się rośliny bogate w śluzy roślinne, czyli naturalne substancje pokrywające ochronną warstwą podrażnioną błonę śluzową gardła. Zmniejszają one podrażnienie receptorów kaszlowych i osłabiają odruch kaszlu. Do najcenniejszych surowców o takim działaniu należą:^3,8

• korzeń i liść prawoślazu lekarskiego (Althaea officinalis);
• liść babki lancetowatej;
• porost islandzki;
• kwiaty dziewanny;
• siemię lniane.^3,5

Tymianek i macierzanka w walce z kaszlem

Tymianek (Thymus vulgaris) to jedno z najważniejszych ziół stosowanych przy kaszlu w tradycji europejskiej. EMA opublikowała monografie potwierdzające jego właściwości wykrztuśne, przeciwkaszlowe i przeciwdrobnoustrojowe. W dużym badaniu klinicznym z udziałem 363 pacjentów preparat zawierający ekstrakt z tymianku w połączeniu z bluszczem znacząco zmniejszył kaszel: po dziewięciu dniach ustąpił on u ponad trzech czwartych pacjentów, podczas gdy w grupie placebo było to nieco ponad połowa.⁵

Tymol, główny składnik olejku eterycznego z tymianku, wykazuje aktywność przeciwko kilku wirusom wywołującym przeziębienia, w tym rinowirusom i wirusom grypy. Tymianek i pokrewna mu macierzanka świetnie sprawdzają się zarówno w postaci naparów do picia, jak i inhalacji udrażniających nos. Są szczególnie polecane w drugiej fazie przeziębienia, gdy kaszel staje się mokry, ponieważ ułatwiają odkrztuszanie zalegającej wydzieliny.^1,5,8

Rumianek pospolity na stany zapalne gardła

Rumianek pospolity (Matricaria recutita, syn. Matricaria chamomilla) to roślina z rodziny astrowatych o długiej tradycji stosowania w medycynie naturalnej, między innymi w dolegliwościach układu oddechowego i pokarmowego. Jego kwiaty zawierają olejek eteryczny bogaty w seskwiterpeny, przede wszystkim α-bisabolol oraz pochodne azulenu, takie jak chamazulen, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne i przeciwbakteryjne. Dlatego napary i płukanki z rumianku tradycyjnie wykorzystuje się w łagodzeniu stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej i gardła towarzyszących przeziębieniu.^10,11

Co istotne, osoby uczulone na inne rośliny z rodziny astrowatych (np. bylicę, krwawnik, chryzantemy czy stokrotki) powinny zachować ostrożność, ponieważ rumianek może wywołać reakcję nadwrażliwości w mechanizmie tzw. alergii krzyżowej. Poza działaniem miejscowym na śluzówkę gardła rumianek bywa również stosowany pomocniczo przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych.^10,11

Kora dębu jako naturalny środek ściągający na ból gardła

Kora dębu (Quercus robur) zawiera bardzo dużo garbników (sięgającą nawet około 20%) czyli polifenolowych związków, którym roślina zawdzięcza działanie ściągające, przeciwdrobnoustrojowe i przeciwzapalne. Garbniki wiążą się z białkami powierzchniowymi błony śluzowej i działają ściągająco, co tłumaczy tradycyjne, miejscowe stosowanie kory dębu przy podrażnieniach skóry i błon śluzowych, między innymi w płukankach jamy ustnej i gardła.^12,13

Współczesne dane przedkliniczne potwierdzają, że wyciągi z dębu wykazują między innymi działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, antyoksydacyjne i gastroochronne, co uwiarygadnia ich długą tradycję stosowania w łagodzeniu dolegliwości infekcyjnych i podrażnień błon śluzowych.^12,13

Krwawnik pospolity – wsparcie przeciwzapalne

Krwawnik pospolity (Achillea millefolium) to kolejna roślina z rodziny astrowatych, od wieków stosowana w medycynie tradycyjnej wielu kultur, między innymi przy przeziębieniu i grypie oraz w stanach zapalnych. Jego ziele zawiera bogaty zestaw związków czynnych – flawonoidy, laktony seskwiterpenowe, garbniki, kwasy fenolowe (w tym kwas salicylowy) oraz olejek eteryczny – którym przypisuje się działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe, antyoksydacyjne i ściągające.^14,15

Tradycyjnie ziele krwawnika stosowano także jako środek napotny, co tłumaczy jego dawne zastosowanie w gorączkowych infekcjach. Podobnie jak rumianek, krwawnik należy do astrowatych i u osób uczulonych na rośliny z tej rodziny może wywoływać reakcje nadwrażliwości, między innymi za sprawą laktonów seskwiterpenowych.^14,15

Jaką rolę w przeziębieniu odgrywają zioła polskiej tradycji zielarskiej?

Oprócz najlepiej przebadanych roślin warto zwrócić uwagę na zioła cenione w polskiej tradycji zielarskiej, które wchodzą w skład wielu złożonych preparatów aptecznych. Ziele skrzypu polnego jest bogatym źródłem związków mineralnych i tradycyjnie stosowane jest jako środek wspierający organizm w czasie infekcji. Ziele krwawnika pospolitego wykazuje właściwości przeciwzapalne i wspierające odporność. Liście orzecha włoskiego tradycyjnie stosowane są ze względu na właściwości ściągające, co może być pomocne przy bólu gardła.³

Pojedyncze zioła na przeziębienie mogą być stosowane samodzielnie, w formie monopreparatów zawierających jeden wyciąg roślinny (np. syrop Pelafen MED z wyciągiem z korzenia pelargonii czy syrop Lipomal z wyciągiem z kwiatostanu lipy). Jednak ich prawdziwa siła ujawnia się w preparatach złożonych – połączenie kilku roślin o uzupełniającym się działaniu daje efekt synergiczny, czyli silniejszy i bardziej kompleksowy niż działanie każdego składnika z osobna.⁴

Przykładem takiego preparatu złożonego jest Imupret, stosowany przy pierwszych oznakach przeziębienia, który łączy siedem surowców roślinnych: ziele skrzypu polnego, ziele krwawnika pospolitego, korzeń prawoślazu lekarskiego, liście orzecha włoskiego, ziele mniszka lekarskiego, kwiat rumianku oraz korę dębu. Innymi podobnymi preparatami złożonymi dostępnymi w aptekach są m.in. Esberitox N, zawierający wyciąg z ziela żywotnika zachodniego, korzenia jeżówki purpurowej i korzenia dzikiego indygo, a także Sinupret na stany zapalne zatok, w którego skład wchodzą korzeń goryczki, kwiat pierwiosnka, ziele szczawiu, kwiat bzu czarnego oraz ziele werbeny. Wybór konkretnego preparatu warto skonsultować z lekarzem lub farmaceutą, biorąc pod uwagę wiek pacjenta i dominujące objawy.

Czy preparaty ziołowe na przeziębienie mogą zastąpić tradycyjne leki?

Fitoterapia zajmuje ważne miejsce w oficjalnych wytycznych dotyczących postępowania przy przeziębieniu. Zgodnie z rekomendacjami EPOS2020 leki roślinne mogą być stosowane samodzielnie lub w połączeniu z innymi lekami objawowymi. Fitofarmaceutyki zmniejszają nasilenie objawów i skracają czas trwania infekcji dzięki właściwościom przeciwzapalnym, przeciwwirusowym oraz zdolności do rozrzedzania wydzieliny.^4,16

Duży przegląd badań obejmujący 66 prób klinicznych z udziałem ponad siedmiu tysięcy dziecięcych pacjentów wykazał, że preparaty ziołowe stosowane doustnie znacząco skracały czas trwania objawów i zmniejszały ich nasilenie w porównaniu z konwencjonalnym leczeniem. Działania niepożądane w grupie przyjmującej leki ziołowe występowały znacznie rzadziej niż przy standardowych lekach, a efekt był jeszcze lepszy, gdy preparaty roślinne łączono z konwencjonalnym leczeniem objawowym.¹⁷

Jakie inne rośliny na przeziębienie warto znać?

Poza najlepiej przebadanymi ziołami istnieje wiele innych roślin, które od wieków pomagają łagodzić objawy przeziębienia. Niektóre z nich, jak eukaliptus, znalazły się w oficjalnych wytycznych leczenia, a inne stanowią sprawdzone domowe wsparcie przekazywane z pokolenia na pokolenie.^5,8

Eukaliptus i olejek z 1,8-cyneolu na zatkany nos

Główną substancją czynną olejku eukaliptusowego jest 1,8-cyneol, który działa przeciwzapalnie, rozrzedza gęstą wydzielinę w nosie i zatokach oraz usprawnia oczyszczanie dróg oddechowych. Zgodnie z polskimi wytycznymi u dorosłych i dzieci powyżej dwunastego roku życia stosuje się dawkę 200 mg trzy razy na dobę, a dla dzieci od szóstego do dwunastego roku życia dostępny jest preparat pediatryczny w dawce 100 mg trzy razy dziennie. Metaanaliza z 2022 roku potwierdziła skuteczność eukaliptusa w łagodzeniu kaszlu.^4,5,6,16

Olejek eukaliptusowy sprawdza się również do inhalacji: kilka kropel dodanych do gorącej wody przynosi szybką ulgę przy zatkanym nosie. Olejki eteryczne należy jednak stosować ostrożnie u małych dzieci i osób z alergiami. Preparaty z 1,8-cyneolem można bezpiecznie łączyć z innymi lekami objawowymi, na przykład z kroplami do nosa zawierającymi ksylometazolinę.^1,16

Czosnek, imbir i lipa jako domowe wsparcie

Czosnek (Allium sativum) od wieków jest ceniony za właściwości przeciwdrobnoustrojowe. W dwunastotygodniowym badaniu klinicznym osoby przyjmujące ekstrakt z czosnku były niemal dwa razy rzadziej przeziębione niż osoby z grupy placebo. Czosnek najprościej dodawać do codziennych posiłków, choć osoby przyjmujące leki rozrzedzające krew powinny zachować ostrożność.^1,6

Imbir to roślina o właściwościach przeciwzapalnych i rozgrzewających. Herbata ze świeżego imbiru pokrojonego w plastry, z dodatkiem miodu, łagodzi ból gardła i poprawia samopoczucie podczas infekcji. Z kolei kwiat lipy to klasyczne polskie zioło na przeziębienie, cenione za działanie napotne, czyli wspomagające pocenie się, co pomaga obniżyć gorączkę w naturalny sposób. Lipa zawiera flawonoidy i związki śluzowe, które nawilżają i łagodzą podrażnioną błonę śluzową gardła. Napar z lipy z dodatkiem soku malinowego to sprawdzony napój zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci, wzmacniający działanie przeciwgorączkowe dzięki naturalnym salicylanom zawartym w malinach.^3,18,19

Jak bezpiecznie stosować zioła na przeziębienie?

Choć rośliny na przeziębienie są powszechnie uważane za łagodne, preparaty ziołowe zawierają substancje czynne, które mogą wchodzić w interakcje z innymi lekami. Szczególną ostrożność powinny zachować następujące grupy:^20,21

• kobiety w ciąży i karmiące piersią;
• osoby przyjmujące leki na stałe (np. na nadciśnienie, cukrzycę czy rozrzedzanie krwi);
• osoby z chorobami nerek lub wątroby;
• dzieci (ze względu na większą wrażliwość na dawki i składniki preparatów).

Na przykład kora wierzby i ziele wiązówki błotnej, zawierające pochodne salicylowe, nie powinny być stosowane u dzieci poniżej dwunastego roku życia ani u kobiet w ciąży. Z kolei dziurawiec może osłabiać działanie wielu leków, w tym tabletek antykoncepcyjnych.^3,8,20

Kupując tabletki ziołowe na przeziębienie lub inne preparaty roślinne, najlepiej wybierać produkty dostępne w aptekach, od sprawdzonych producentów gwarantujących odpowiednią jakość. Nie należy kupować ich z niepewnych źródeł internetowych, gdzie skład produktu może nie odpowiadać etykiecie. Przed rozpoczęciem stosowania warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza jeśli przyjmuje się inne leki na stałe.^20,21

Podsumowanie

Rośliny na przeziębienie mają długą tradycję stosowania i coraz więcej dowodów naukowych potwierdza ich skuteczność w łagodzeniu objawów infekcji oraz skracaniu czasu choroby. Wśród najlepiej przebadanych ziół na przeziębienie znajdują się jeżówka purpurowa, czarny bez, pelargonia afrykańska, tymianek, prawoślaz lekarski oraz eukaliptus. Cennym wsparciem są też tradycyjne polskie zioła, takie jak lipa, imbir, czosnek, ziele krwawnika, kora dębu czy ziele skrzypu.

Zioła można stosować pojedynczo w formie naparów i inhalacji, ale warto rozważyć również gotowe preparaty złożone, takie jak tabletki ziołowe dostępne w aptekach (np. Imupret czy Esberitox N). Zgodnie z oficjalnymi wytycznymi fitoterapeutyki mogą być stosowane od pierwszych objawów infekcji, zarówno samodzielnie, jak i w połączeniu z innymi lekami objawowymi. Przed rozpoczęciem stosowania preparatów ziołowych warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza w przypadku przewlekłych chorób, stosowania innych leków, ciąży lub leczenia dzieci.