Olej makowy

Czym jest olej makowy i skąd pochodzi?

Olej makowy pochodzi z nasion maku lekarskiego (Papaver somniferum L.) – rośliny uprawianej od tysięcy lat, cenionej zarówno w kuchni, jak i w medycynie tradycyjnej⁷. Współcześnie olej tłoczy się głównie metodą tłoczenia na zimno, bez użycia ciepła ani rozpuszczalników, co pozwala zachować naturalny profil kwasów tłuszczowych, tokoferole i inne związki bioaktywne⁸. Do produkcji artykułów spożywczych i kosmetycznych wybiera się odmiany maku o niskiej zawartości alkaloidów, a każda partia surowca jest rutynowo badana pod kątem zawartości morfiny, pestycydów i plastyfikatorów⁴.

Gotowy olej ma barwę złocistożółtą – zawdzięcza ją karotenoidom i porfirynowym pigmentom naturalnie obecnym w nasionach¹. Ma lekką konsystencję i delikatny, orzechowy smak, dzięki czemu sprawdza się zarówno jako składnik diety, jak i baza preparatów do pielęgnacji skóry.

Jaki jest skład oleju makowego – kwasy tłuszczowe i związki bioaktywne?

Olej makowy wyróżnia się wyjątkowo wysoką zawartością nienasyconych kwasów tłuszczowych – stanowią one ponad 90% składu¹. Trójglicerydy to 95–98% masy oleju, a pozostałą frakcję tworzą biologicznie aktywne składniki niezmydlające się.

Kwas linolowy jest niezbędnym kwasem tłuszczowym – organizm nie potrafi go samodzielnie syntetyzować i musi dostarczać go z dietą. Bierze udział w biosyntezie prostaglandyn (lokalnych mediatorów stanu zapalnego), utrzymaniu integralności błon komórkowych i procesach regeneracji naskórka¹. Dominującą formą witaminy E jest γ-tokoferol, który stanowi co najmniej 93% całej frakcji tokoferolowej². β-sitosterol, odpowiadający za 50–60% frakcji steroli, strukturalnie przypomina cholesterol i może konkurować z nim o wchłanianie w jelitach¹.

Jakie właściwości przypisuje się olejowi makowemu?

Większość opisywanych właściwości oleju makowego wynika bezpośrednio z jego składu – przede wszystkim z wysokiej zawartości kwasu linolowego, tokoferoli i fitosteroli. Warto jednak pamiętać, że część danych pochodzi z badań laboratoryjnych lub na modelach zwierzęcych, a nie z kontrolowanych badań klinicznych u ludzi.

Układ sercowo-naczyniowy. Kwas linolowy (omega-6) i kwas oleinowy (omega-9) należą do kwasów tłuszczowych, które w diecie mogą sprzyjać korzystnemu profilowi lipidowemu. β-sitosterol, obecny w ilości 50–60% frakcji steroli, może przyczyniać się do obniżenia stężenia cholesterolu LDL przez ograniczenie jego wchłaniania w jelitach¹.

Działanie antyoksydacyjne. γ-tokoferol oraz fenolokwasy (m.in. kwas ferulowy, pochodne kwasu hydroksybenzoesowego i hydroksycynamonowego) neutralizują wolne rodniki i mogą chronić komórki przed stresem oksydacyjnym¹⁰¹¹. Badanie z 2013 roku wykazało silną aktywność antyoksydacyjną oleju makowego, choć podobną aktywność obserwowano też w innych olejach roślinnych¹⁰.

Pielęgnacja skóry. Wysoka zawartość kwasu linolowego sprzyja syntezie ceramidów – lipidów niezbędnych do utrzymania i naprawy zewnętrznej warstwy naskórka (bariery skórnej)¹². Olej jest lekki i dobrze wchłaniany, co czyni go składnikiem preparatów nawilżających i regenerujących. W tradycyjnej medycynie stosowano go pomocniczo przy atopowym zapaleniu skóry, łuszczycy i egzemie, jednak są to obserwacje kliniczne niepotwierdzane dotąd w randomizowanych badaniach¹³.

Włosy i skóra głowy. Dzięki właściwościom nawilżającym i zawartości kwasów tłuszczowych olej makowy bywa stosowany w pielęgnacji włosów – może pomagać przy suchości, rozdwojonych końcówkach i łupieżu¹⁴. Są to jednak przede wszystkim obserwacje empiryczne.

Zastosowanie diagnostyczne. Jedynym dobrze udokumentowanym zastosowaniem medycznym nasion maku (nie oleju) jest test diagnostyczny przetoki jelitowo-pęcherzowej (vesicoenteric fistula): pacjent spożywa 35–250 g nasion maku zmieszanych z jogurtem lub napojem, a następnie przez 48 godzin monitoruje się mocz pod kątem obecności nasion¹⁵.

Jak stosować olej makowy – doustnie i zewnętrznie?

Olej makowy można stosować na dwa sposoby: jako składnik diety (doustnie) lub zewnętrznie w pielęgnacji skóry i włosów. Nie ma ustalonych dawek leczniczych – spożywany jest przede wszystkim jako olej spożywczy do sałatek, sosów i dipów, ewentualnie przyjmowany łyżeczką¹⁹.

• Doustnie: stosuj na zimno – jako dressing do sałatek, dodatek do dipów lub przyjmuj łyżeczkę oleju dziennie. Nie nadaje się do smażenia ani pieczenia¹⁶.
• Zewnętrznie na skórę: nanieś niewielką ilość na skórę lub włosy, delikatnie wmasuj. Przed pierwszym zastosowaniem wykonaj próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry i odczekaj 24 godziny⁵.
• Na włosy: można stosować jako kurację nocną lub odżywkę przed myciem¹⁹.

Jeśli stosujesz olej doustnie i jesteś wrażliwy na tłuste posiłki, zjedz coś przed lub po jego przyjęciu, aby zmniejszyć ryzyko dyskomfortu żołądkowego²⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olej makowy w ilościach spożywczych jest uważany za bezpieczny dla większości dorosłych. Istnieją jednak sytuacje, w których należy zachować ostrożność lub zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na numer alarmowy (112), jeśli po spożyciu lub nałożeniu oleju makowego wystąpią:

• pokrzywka, obrzęk twarzy, gardła lub warg, trudności z oddychaniem – mogą to być objawy anafilaksji (ciężkiej reakcji alergicznej)⁵
• wymioty, obrzęk błon śluzowych jamy ustnej lub nasilone zaczerwienienie i świąd skóry²¹

Przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli:

• po nałożeniu na skórę pojawi się zaczerwienienie, pieczenie lub świąd⁵
• stosujesz leki opioidowe, benzodiazepiny, leki zwiotczające mięśnie lub inne preparaty działające uspokajająco – alkaloidy obecne w nieoczyszczonych produktach makowych mogą nasilać ich działanie²²
• masz ciężką astmę lub inne schorzenia układu oddechowego²³

Szczególna ostrożność wskazana jest u:

• Kobiet w ciąży i karmiących piersią – olej makowy w ilościach kulinarnych jest uważany za bezpieczny, ale większych dawek o charakterze suplementacyjnym należy unikać do czasu uzyskania większej liczby danych⁶.
• Osób z alergią na mak – nawet kontakt z olejem może wywołać reakcję⁵.
• Osób przyjmujących alkohol – alkohol może nasilać działanie sedatywne ewentualnych śladowych alkaloidów²⁴.

Nigdy nie stosuj naparów z nasion maku (poppy seed tea). Moczenie nasion w płynie wyciąga alkaloidy opioidowe w stężeniach mogących wywołać ciężkie zatrucie opioidami: spowolnienie oddechu, utratę przytomności, śpiączkę, a nawet śmierć²⁵²⁶.

Pamiętaj też, że spożycie produktów z nasion maku może dać wynik fałszywie dodatni w teście narkotykowym – metabolity mogą być wykrywalne w moczu przez około 48 godzin²⁷.

Olej makowy to wartościowy dodatek do diety i pielęgnacji – pod warunkiem że wybierasz produkty wysokiej jakości, tłoczone na zimno, z certyfikowanych źródeł. Stosuj go na zimno, przechowuj w ciemnym i chłodnym miejscu, a przed pierwszym użyciem na skórę wykonaj próbę uczuleniową. Jeśli przyjmujesz leki lub masz choroby przewlekłe, skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem.