Neomycyna – porównanie substancji czynnych

Neomycyna, gentamycyna i amikacyna to antybiotyki aminoglikozydowe stosowane w leczeniu zakażeń bakteryjnych. Różnią się zakresem działania, drogami podania i bezpieczeństwem.

Neomycyna, gentamycyna i amikacyna – podstawowe podobieństwa i różnice

Neomycyna, gentamycyna i amikacyna to antybiotyki należące do grupy aminoglikozydów. Ich wspólną cechą jest mechanizm działania – wszystkie hamują syntezę białek w komórkach bakterii, co prowadzi do ich śmierci¹²³. Są to leki bakteriobójcze, skuteczne głównie wobec bakterii Gram-ujemnych, choć wykazują także działanie na niektóre bakterie Gram-dodatnie⁴²³.

Pod względem chemicznym i działania są do siebie bardzo podobne, jednak różnią się zakresem zastosowania, drogami podania oraz spektrum działania na bakterie²³. Wszystkie mogą wywoływać reakcje alergiczne i – stosowane nieprawidłowo lub w dużych dawkach – mogą być szkodliwe dla nerek oraz słuchu⁵⁶⁷.

Wskazania do stosowania – kiedy wybiera się dany antybiotyk?

Każda z tych substancji czynnych ma swoje charakterystyczne zastosowania, zależne od rodzaju zakażenia, drogi podania i wrażliwości bakterii na lek⁸⁹¹⁰.

• Neomycyna jest stosowana głównie miejscowo – w postaci maści, kropli czy kremów – w leczeniu zakażeń skóry, oczu, uszu oraz w połączeniach z innymi substancjami (np. kortykosteroidami)¹¹¹². Rzadziej bywa podawana doustnie, np. w przygotowaniu do zabiegów chirurgicznych w obrębie jelit czy w encefalopatii wątrobowej¹³.
• Gentamycyna znajduje zastosowanie zarówno miejscowe (krople do oczu, maści), jak i ogólnoustrojowe (wstrzyknięcia, infuzje dożylne) w leczeniu ciężkich zakażeń bakteryjnych, takich jak zakażenia układu oddechowego, moczowego, skóry i tkanek miękkich, a także w posocznicy czy zapaleniu wsierdzia⁹¹⁴. Miejscowo stosuje się ją również w okulistyce i laryngologii⁸.
• Amikacyna jest wykorzystywana głównie w leczeniu ciężkich zakażeń, szczególnie tam, gdzie inne aminoglikozydy okazują się nieskuteczne, np. w zakażeniach wywołanych przez oporne bakterie. Stosuje się ją dożylnie lub domięśniowo w zakażeniach dróg oddechowych, moczowych, skóry, kości, w posocznicy i innych ciężkich stanach¹⁰¹⁵. W wyjątkowych sytuacjach dostępna jest także w postaci wziewnej (inhalacje) w leczeniu przewlekłych zakażeń płuc, np. w przebiegu niegruźliczej choroby płuc wywołanej przez prątki MAC¹⁶.

Różnice w zastosowaniu zależą od postaci leku i drogi podania – neomycyna jest najczęściej stosowana miejscowo, gentamycyna i amikacyna zaś mają szerokie zastosowanie w leczeniu ogólnoustrojowym ciężkich zakażeń. Neomycyny nie stosuje się ogólnoustrojowo ze względu na ryzyko poważnych działań niepożądanych¹⁷.

Jak działają aminoglikozydy – mechanizm i losy leku w organizmie

Neomycyna, gentamycyna i amikacyna mają bardzo zbliżony mechanizm działania – blokują syntezę białek w komórkach bakterii, co prowadzi do ich śmierci¹²³.

• Neomycyna działa głównie miejscowo – praktycznie nie wchłania się przez nieuszkodzoną skórę, a jej wchłanianie zwiększa się przy stosowaniu na uszkodzoną skórę lub błony śluzowe²¹. Po doustnym podaniu wchłania się tylko w niewielkim stopniu, a większość dawki wydalana jest z kałem²².
• Gentamycyna podana dożylnie lub domięśniowo dobrze się wchłania i osiąga wysokie stężenia w tkankach, zwłaszcza w nerkach i narządzie słuchu, co tłumaczy ryzyko działań niepożądanych²³. Po podaniu miejscowym (np. do oka) wchłanianie ogólnoustrojowe jest bardzo małe²⁴.
• Amikacyna charakteryzuje się najszerszym zakresem działania z tej grupy i jest skuteczna także wobec bakterii opornych na gentamycynę. Jest podawana głównie dożylnie lub domięśniowo, osiągając wysokie stężenia w tkankach, a wydalana jest przez nerki²⁵²⁶. Dostępna jest również w formie wziewnej, co pozwala na wysokie stężenia leku w drogach oddechowych przy niewielkiej ilości leku dostającej się do krwi²⁷.

Wszystkie trzy leki wydalane są głównie przez nerki i wymagają ostrożności u osób z niewydolnością nerek. Gentamycyna i amikacyna podawane ogólnoustrojowo wymagają monitorowania stężenia leku we krwi, by uniknąć działań niepożądanych²⁸²⁹.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – na co uważać?

Wszystkie trzy antybiotyki mają podobne przeciwwskazania, ale istnieją też różnice istotne dla bezpieczeństwa pacjenta³⁰³¹³².

• Neomycyna jest przeciwwskazana u osób uczulonych na aminoglikozydy, przy uszkodzeniu słuchu, ciężkich chorobach nerek oraz przy niektórych chorobach skóry (np. rozległe oparzenia, duże rany)³⁰. Nie powinna być stosowana ogólnoustrojowo u dzieci i noworodków¹⁹.
• Gentamycyna nie powinna być stosowana u osób z miastenią, poważnymi zaburzeniami nerek i w przypadku uczulenia na aminoglikozydy³¹. Podczas leczenia należy kontrolować funkcje nerek i słuchu, ponieważ lek może uszkadzać te narządy³³.
• Amikacyna ma podobne przeciwwskazania jak gentamycyna. Szczególną ostrożność należy zachować u osób z zaburzeniami słuchu, chorobami nerek, a także u noworodków i dzieci³²³⁴. Wziewnej amikacyny nie stosuje się przy ciężkiej niewydolności nerek ani u osób uczulonych na aminoglikozydy³⁵.

Dla wszystkich tych leków ważna jest także możliwość wystąpienia alergii krzyżowej – jeśli ktoś jest uczulony na jeden antybiotyk z tej grupy, może być uczulony również na inne aminoglikozydy³⁰³³.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców i osób z chorobami nerek lub wątroby

Wszystkie trzy substancje czynne mają ograniczenia dotyczące stosowania w szczególnych grupach pacjentów³⁹⁴⁰⁴¹.

• Dzieci: Neomycyny nie zaleca się u dzieci poniżej 2 lub 12 lat (zależnie od postaci leku), zwłaszcza ogólnoustrojowo, ze względu na ryzyko uszkodzenia słuchu i nerek¹⁹. Gentamycyna i amikacyna mogą być stosowane u dzieci, ale wymagają ścisłego monitorowania dawkowania i stanu zdrowia dziecka⁴²⁴³.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią: Wszystkie trzy leki stosuje się w ciąży wyłącznie, gdy jest to absolutnie konieczne. Mogą przenikać przez łożysko i potencjalnie uszkadzać słuch u płodu³⁹⁴⁰⁴¹. Podobnie jest w przypadku karmienia piersią – nie zaleca się stosowania aminoglikozydów lub decyzję o leczeniu należy skonsultować z lekarzem³⁹⁴⁰⁴¹.
• Kierowcy: Zarówno neomycyna stosowana miejscowo, jak i gentamycyna czy amikacyna mogą wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów, szczególnie jeśli wystąpią zaburzenia widzenia, zawroty głowy lub inne objawy ze strony układu nerwowego⁴⁴⁴⁵⁴⁶.
• Osoby z chorobami nerek lub wątroby: Aminoglikozydy są wydalane przez nerki, dlatego u osób z niewydolnością nerek konieczne jest dostosowanie dawkowania i częste monitorowanie stanu zdrowia. Leki te mogą nasilać uszkodzenie nerek, szczególnie przy dłuższym stosowaniu lub w połączeniu z innymi lekami nefrotoksycznymi⁴⁷³³⁷.

Wziewna amikacyna (stosowana np. w leczeniu zakażeń płuc wywołanych przez prątki niegruźlicze) ma mniejsze ryzyko ogólnoustrojowych działań niepożądanych, ale i tutaj konieczne jest monitorowanie słuchu i czynności nerek⁴⁸.

Podsumowanie – kiedy wybrać neomycynę, gentamycynę lub amikacynę?

Neomycyna, gentamycyna i amikacyna należą do tej samej grupy antybiotyków i mają podobny mechanizm działania, ale różnią się zakresem wskazań, bezpieczeństwem i możliwymi drogami podania. Neomycyna jest stosowana głównie miejscowo, gentamycyna i amikacyna znajdują zastosowanie zarówno miejscowe, jak i ogólnoustrojowe – szczególnie w ciężkich zakażeniach. Amikacyna jest szczególnie ceniona w leczeniu zakażeń wywołanych przez bakterie oporne na inne aminoglikozydy³. Wybór odpowiedniego leku zależy od rodzaju zakażenia, wieku pacjenta, chorób współistniejących i wrażliwości bakterii.