Fasola zwyczajna

Czym jest naowocnia fasoli zwyczajnej i dlaczego trafiła do farmakopei?

Naowocnia fasoli zwyczajnej (Phaseoli pericarpium, zwana też owocnią lub strąkiem pozbawionym nasion) to surowiec zielarski o udokumentowanej historii sięgającej co najmniej XIX wieku. Jej właściwości moczopędne opisywano już w 1608 roku, a dziś widnieje jako oficjalny surowiec w Farmakopei Polskiej (wydania VI, IX i XI)²¹¹. Farmakopea wymaga, by surowiec zawierał nie mniej niż 0,01% kwasów fenolowych (0,1 mg/g) w przeliczeniu na kwas kawowy¹.

Rocznie w Polsce skupuje się i przetwarza od 10 do 50 ton naowocni fasoli – plasuje ją to w jednej grupie z takimi surowcami jak kłącze perzu czy ziele glistnika¹². Surowiec wchodzi w skład dwóch oficjalnych mieszanek ziołowych: species metabolicae (mieszanka metaboliczna) i species diureticae (mieszanka moczopędna)¹³.

Jakie substancje czynne zawiera strąk fasoli?

Naowocnia fasoli jest bogatym źródłem polifenoli, a ich stężenie zależy od odmiany i koloru nasion. Kwasy fenolowe (ferulowy, p-kumarowy, synapinowy, wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy) obecne są we wszystkich odmianach; ich zawartość w naowocni fasoli zwyczajnej wynosi średnio 0,19–0,30 mg/g suchej masy¹⁴.

Flawonoidy – w tym rutyna jako związek dominujący – oraz saponiny sojowe stanowią kolejną ważną grupę. Badanie hydroalkoholowego wyciągu z naowocni wykazało, że rutyna i wybrane saponiny przechodzą przez model bariery jelitowej (komórki Caco-2), co sugeruje ich potencjalną biodostępność po podaniu doustnym⁶¹⁵. Odmiany o ciemnym zabarwieniu nasion (czarne, ciemnoniebieskie) gromadzą więcej flawonoidów – do 0,139 mg/g suchej masy – i wykazują wyższą aktywność antyoksydacyjną⁵.

W nasionach fasoli obecna jest fazeolamina – inhibitor α-amylazy, czyli enzymu rozkładającego skrobię. To właśnie temu białku przypisuje się główny mechanizm działania wyciągów z fasoli stosowanych w suplementach wspomagających kontrolę masy ciała¹⁶¹⁷. Strąki zawierają ponadto kwas fitynowy (0,4–0,6% w suchej masie), który chelatuje minerały, ale wykazuje też aktywność antyoksydacyjną¹⁸.

Jak wyciąg z fasoli wpływa na trawienie węglowodanów i masę ciała?

Wyciąg z nasion fasoli białej hamuje aktywność α-amylazy – enzymu odpowiedzialnego za rozkładanie skrobi w jelicie cienkim. Dzięki temu część spożytej skrobi nie jest trawiona i wchłaniana, lecz trafia do jelita grubego, gdzie fermentuje lub jest wydalana³. W praktyce oznacza to zmniejszenie liczby kalorii pozyskiwanych z posiłków bogatych w węglowodany złożone.

Metaanaliza badań klinicznych wskazuje, że wyciąg z fasoli może zmniejszać masę ciała i obwód talii u osób z nadwagą, szczególnie gdy dieta jest bogata w skrobię¹⁹. Standardowa dawka stosowana w badaniach to 800–1000 mg ekstraktu doustnie 2–3 razy dziennie przez maksymalnie 12 tygodni; preparat należy przyjmować razem z posiłkiem węglowodanowym²⁰²¹. Wyniki różnych prób klinicznych są jednak niejednoznaczne – część badań nie wykazała istotnego wpływu na wchłanianie skrobi, a skuteczność zależy m.in. od konkretnego preparatu i sposobu odżywiania⁴.

Badania na zwierzętach (szczury z otyłością wywołaną dietą wysokokaloryczną) pokazały dodatkowo, że wyciąg z owocni fasoli w dawce 200 mg/kg może wpływać na serotonergiczny układ nerwowy – podnosić poziom serotoniny i tryptofanu w mózgu i dwunastnicy, co może przekładać się na kontrolę apetytu²²²³. Wyniki te wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych u ludzi.

Czy fasola pomaga regulować poziom cukru we krwi?

Tradycyjne zastosowanie naowocni fasoli jako środka antycukrzycowego ma potwierdzenie w danych farmakopealnych i etnofarmakologicznych – preparaty z fasoli były stosowane do regulacji glikemii jeszcze przed erą insuliny²⁴²⁵. Mechanizm obejmuje hamowanie α-amylazy (wolniejsze wchłanianie glukozy ze skrobi) oraz potencjalny wpływ soyasaponin na wrażliwość na insulinę²⁶.

Wczesne badania kliniczne sugerują, że połączenie wyciągu z fasoli z innymi ziołami (morwą białą, borówką) może obniżać glikemię u osób z cukrzycą typu 2 o ok. 25% po 2 miesiącach stosowania²⁷. Jedno badanie z 2006 roku wykazało jednak, że suchy wyciąg z naowocni fasoli nie wpłynął na glikemię poposiłkową u zdrowych ochotników²⁸. Dowody są więc wstępne i niewystarczające, by jednoznacznie potwierdzić skuteczność w leczeniu cukrzycy.

Tradycyjne zastosowanie moczopędne – co mówią badania?

Moczopędne działanie wyciągów z naowocni fasoli opisywano już w XVII wieku, a herbata z suszonych strąków (Phaseoli pericarpium tea) przez wieki była stosowana w leczeniu dolegliwości nerek i dróg moczowych²⁵. Współczesne badania laboratoryjne wskazują na możliwy dodatkowy mechanizm: hydroalkoholowy wyciąg z owocni fasoli hamował w sposób zależny od stężenia (0,5–2 mg/ml) przyleganie uropatogennej bakterii Escherichia coli (UPEC) do komórek nabłonka pęcherza moczowego, nie wykazując przy tym toksyczności wobec tych komórek¹⁵²⁹. Wyniki te uzyskano w warunkach in vitro i wymagają weryfikacji w badaniach klinicznych.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Preparaty z fasoli zwyczajnej mogą obniżać stężenie glukozy we krwi. Jeśli przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe (insulinę, metforminę, pochodne sulfonylomocznika lub inne), połączenie ich z wyciągiem z fasoli może nadmiernie obniżyć poziom cukru (hipoglikemia) – konieczna jest konsultacja lekarska i ewentualna korekta dawek leków³⁰³¹.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• planujesz zabieg operacyjny – zaleca się odstawienie preparatów z fasoli co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją ze względu na wpływ na glikemię⁹;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie; zaleca się unikanie suplementów z fasoli⁹¹⁰;
• masz ciężką chorobę wątroby lub nerek – bezpieczeństwo wysokich dawek w tych grupach nie zostało ustalone³²;
• po spożyciu surowych strąków lub niedogotowanej fasoli wystąpiły wymioty, biegunka lub silne bóle brzucha – mogą to być objawy zatrucia lektynami.

Preparaty z wyciągiem z fasoli stosowane przez zdrowe osoby dorosłe uznawane są za prawdopodobnie bezpieczne przez okres do 3 miesięcy. Najczęstszym działaniem niepożądanym są wzdęcia i gazy – wynikają z fermentacji niestrawionej skrobi w jelicie grubym³².

Fasola zwyczajna, a zwłaszcza jej naowocnia, to interesujący przykład surowca, który przeszedł drogę od ludowej herbatki do oficjalnego preparatu farmakopealnego. Jeśli sięgasz po suplement z wyciągiem z fasoli, wybieraj produkty ze standaryzowaną zawartością składników czynnych i przyjmuj je zgodnie z posiłkiem bogatym w węglowodany – tylko wtedy inhibitory α-amylazy mają szansę zadziałać. Pamiętaj, że żaden suplement nie zastąpi zbilansowanej diety i aktywności fizycznej w kontroli masy ciała. Przy jakichkolwiek wątpliwościach – zapytaj farmaceutę lub lekarza.