Menu

Surowce roślinne

Dziewanna wielkokwiatowa

Dziewanna wielkokwiatowa (Verbascum densiflorum/thapsus) to roślina zielarska znana od ponad 2000 lat – już Dioskurydes zalecał ją na problemy z oddychaniem. Kwiat dziewanny wielkokwiatowej zawiera saponiny, śluz roślinny (mucilage, ok. 3%), flawonoidy, glikozydy hydroksycynamoilowe oraz związki fenolowe. Saponiny wspierają upłynnianie wydzieliny, a mucilage powleka błony śluzowe gardła i dróg oddechowych, łagodząc podrażnienia. W badaniach laboratoryjnych wykazano aktywność przeciwwirusową ekstraktów kwiatowych wobec wirusów grypy i opryszczki (HSV) oraz działanie antybakteryjne wobec Staphylococcus aureus, E. coli i Klebsiella pneumoniae. Tradycyjnie stosuje się ją jako napar, nalewkę lub olej z kwiatów – ten ostatni znany jest jako domowy preparat na ból ucha. Ziarno dziewanny zawiera rotenon i jest toksyczne – należy go bezwzględnie unikać. Kobiety w ciąży i karmiące powinny skonsultować stosowanie z lekarzem.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje czynne zawiera kwiat dziewanny i jak działają na drogi oddechowe?
Na co tradycyjnie stosuje się dziewannę i co mówią na ten temat badania naukowe?
Jak przygotować napar, nalewkę lub olej z kwiatów dziewanny?
Czy olej z kwiatów dziewanny naprawdę pomaga na ból ucha?
Kto powinien unikać dziewanny i kiedy koniecznie skonsultować się z lekarzem?

Co zawiera kwiat dziewanny i jak działa na organizm?

Kwiat dziewanny wielkokwiatowej (Verbascum densiflorum, V. thapsus, V. phlomoides) to najbardziej ceniona część rośliny w ziołolecznictwie. Zawiera kilka grup substancji biologicznie czynnych, które razem tworzą spójny profil farmakologiczny¹.

Najważniejszy składnik to mucilage – śluz roślinny stanowiący około 3% suchej masy rośliny. To polisacharydy tworzące żel, który powleka błony śluzowe gardła, krtani i oskrzeli cienką, ochronną warstwą, zmniejszając podrażnienie i odczucie suchości⁷⁸. Drugim kluczowym składnikiem są saponiny – w tym triterpernoidowe saponiny (mulleinsaponiny I–VII) oraz glikozydy hydroksycynamoilowe izolowane z kwiatów Verbascum phlomoides. Saponiny obniżają napięcie powierzchniowe wydzieliny w drogach oddechowych, ułatwiając jej odkrztuszanie⁹¹⁰.

W kwiatach dziewanny zidentyfikowano ponadto flawonoidy (m.in. kemferol), związki fenolowe i kwasy fenolowe, glikozydy fenyloetanoidowe (werbaskozyd), irydy, kumaryny oraz karoten i garbniki¹¹¹². Zawartość polifenoli koreluje z aktywnością przeciwzapalną – pokazały to badania nad Verbascum phlomoides¹³. Flawonoidy działają jako antyoksydanty: chronią komórki przed reaktywnymi formami tlenu¹⁴.

Na co tradycyjnie stosuje się dziewannę wielkokwiatową?

Dziewanna od ponad 2000 lat jest rośliną pierwszego wyboru przy problemach z układem oddechowym. Dioskurydes, grecki lekarz i botanik, zalecał ją na choroby płuc; w irlandzkiej medycynie ludowej liście gotowane w mleku podawano przy gruźlicy; podczas wojny secesyjnej w USA liście maczane w gorącym occie przykładano do ran jako środek antyseptyczny¹⁵.

Współcześnie zioło stosuje się przede wszystkim przy¹⁶¹⁷:

suchym, spastycznym lub przewlekłym kaszlu
zapaleniu oskrzeli i stanach zapalnych górnych dróg oddechowych
chrypce, bólu gardła i zapaleniu migdałków
astmie i duszności (jako wsparcie, nie leczenie przyczynowe)
bólu ucha (otitis media) – w postaci oleju z kwiatów stosowanego miejscowo
stanach skórnych (rany, oparzenia, wyprysk) – zewnętrznie

Warto jednak pamiętać, że dla większości tych zastosowań brakuje solidnych badań klinicznych potwierdzających skuteczność u ludzi¹⁸¹⁹.

Jak prawidłowo przygotować preparaty z kwiatów dziewanny:

Napar (herbata): 1–2 łyżeczki suszonych kwiatów (lub liści) zalać szklanką wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut. Obowiązkowo przecedzić przez gęste sito lub gazę – drobne włoski mogą drażnić gardło. Pić do 3 razy dziennie²⁰²¹.
Olej z kwiatów (zimna ekstrakcja): suszone kwiaty zalać oliwą z oliwek, odstawić na 6 tygodni w ciemne miejsce, regularnie mieszając, następnie przecedzić. Przechowywać w ciemnej butelce²².
Olej z kwiatów (ciepła ekstrakcja): kwiaty z oliwą podgrzewać na małym ogniu przez około 3 godziny, wystudzić i przecedzić²¹.
Nalewka: macerować kwiaty lub liście w alkoholu (wódka lub spirytus) przez 6 tygodni w ciemnym miejscu, regularnie wstrząsając, następnie odcedzić²³.
Okład: liście lub kwiaty zalane wrzątkiem, po przestudzeniu przykładać do klatki piersiowej lub bolących stawów²⁴.

Co mówią badania naukowe o działaniu dziewanny?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i na modelach zwierzęcych – należy to mieć na uwadze, oceniając rzeczywistą skuteczność u ludzi.

Działanie przeciwwirusowe: Ekstrakty kwiatów dziewanny (Flos verbasci) wykazały aktywność hamującą replikację wirusa grypy i wirusa opryszczki pospolitej (HSV-1, HSV-II) w badaniach laboratoryjnych. Odnotowano też aktywność wobec koronawirusa HCoV-229E oraz wirusa zapalenia wątroby (HBV)²²⁵²⁶. Jedno wstępne badanie sugerowało synergistyczne działanie naparu z kwiatów z pochodnymi amantadyny w hamowaniu wirusa grypy²⁷. Wyniki te są obiecujące, ale nie potwierdzono ich w badaniach klinicznych.

Działanie antybakteryjne: Etanolowe ekstrakty z dziewanny wykazały w warunkach laboratoryjnych istotne strefy zahamowania wzrostu dla Staphylococcus aureus, Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae³. Aktywność przeciwgrzybiczą wobec Candida albicans potwierdziło badanie opublikowane w Journal of Ethnopharmacology²⁸.

Ból ucha: Dwa małe, podwójnie ślepe badania kliniczne z udziałem łącznie ponad 250 dzieci porównały preparat zawierający dziewannę, czosnek, dziurawiec i nagietka ze standardowymi kroplami znieczulającymi przy bólu ucha wywołanym zapaleniem ucha środkowego. Oba preparaty łagodziły ból w porównywalnym stopniu, choć badaniom brakowało grupy placebo⁴. Rxlist.com podaje, że stosowanie preparatu przez 3 dni zmniejszało ból ucha u dzieci i nastolatków²⁹.

Gojenie ran: W badaniu z udziałem kobiet po episiotomii krem z dziewanny stosowany dwa razy dziennie przez 10 dni przyspieszał gojenie się rany³⁰. Badania na modelach zwierzęcych wykazały, że ekstrakty kwiatowe przyspieszają odkładanie kolagenu i zamykanie rany³¹.

Działanie przeciwzapalne: Kemferol – flawonoid obecny w dziewannie – w badaniu na szczurach hamował uszkodzenia chrząstki stawowej i zmniejszał ból zapalny³². To wynik wstępny, uzyskany na modelu zwierzęcym.

Dziewanna na drogi oddechowe – jak działa mechanizm wykrztuśny?

Działanie na układ oddechowy jest dwutorowe. Mucilage – żelowa substancja – tworzy na powierzchni błony śluzowej oskrzeli i gardła ochronną warstwę, która zmniejsza odczucie podrażnienia, suszy i drapania⁸. Saponiny z kolei obniżają napięcie powierzchniowe wydzieliny, przez co staje się ona rzadsza i łatwiej ją odkrztusić³³. Efektem jest kaszel bardziej produktywny i mniej bolesny.

Tradycyjnie napar z liści lub kwiatów dziewanny pija się w ilości do 3–4 filiżanek dziennie przy suchym kaszlu, zapaleniu oskrzeli lub chrypce³⁴. Wdychanie pary z naparu może dodatkowo nawilżyć podrażnione drogi oddechowe²⁰. Pamiętaj o dokładnym odcedzeniu naparu – drobne włoski z liści i kwiatów mogą powodować uczucie łaskotania w gardle³⁵.

Olej z kwiatów dziewanny na ból ucha – co warto wiedzieć:

Olej z kwiatów dziewanny to klasyczny preparat ziołowy stosowany przy bólu ucha. Kilka kropli podgrzanego do temperatury ciała oleju wkrapla się do ucha, a ujście zatyka watą³⁶. Preparaty dostępne w aptekach często łączą dziewannę z czosnkiem i nagietkiem – czosnek wzmacnia działanie przeciwdrobnoustrojowe, nagietka działa przeciwzapalnie³⁷.

Ważne zastrzeżenia dotyczące oleju do uszu:

Nie stosuj, jeśli podejrzewasz perforację (pęknięcie) błony bębenkowej²².
Olej nie jest zalecany przy tzw. uchu pływaka (otitis externa wywołana wodą)³⁸.
Preparat stosowany miejscowo uznawany jest za prawdopodobnie bezpieczny w krótkotrwałym stosowaniu (do 3 dni)³⁹.
Ból ucha u dzieci wymaga konsultacji lekarskiej – zwłaszcza gdy towarzyszy mu gorączka, wyciek z ucha lub pogorszenie słuchu.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Dziewanna wielkokwiatowa jest surowcem ziołowym, a nie lekiem – nie zastępuje konsultacji medycznej ani zaleconego leczenia. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

kaszel utrzymuje się dłużej niż 2–3 tygodnie lub nasila się mimo stosowania preparatów ziołowych
pojawiła się gorączka, duszność, ból w klatce piersiowej lub odkrztuszasz zabarwioną wydzielinę
ból ucha jest silny, towarzyszy mu gorączka lub wyciek z ucha – szczególnie u dzieci
stosujesz leki na cukrzycę (dziewanna może nasilać ich działanie), leki rozluźniające mięśnie lub lit⁴⁰
jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych potwierdzających bezpieczeństwo stosowania⁶⁴¹
masz poważną chorobę wątroby lub nerek⁵
planujesz stosować dziewannę dłużej niż 7 dni⁶
po zastosowaniu preparatu pojawi się wysypka, silne podrażnienie skóry lub błon śluzowych

Bezwzględnie unikaj nasion dziewanny – zawierają rotenon i kumarynę, substancje toksyczne. Dotyczy to zwłaszcza dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorobami wątroby lub nerek⁵⁶.

Jeśli sięgasz po dziewannę jako wsparcie przy kaszlu lub przeziębieniu, wybieraj produkty z certyfikowaną jakością i sprawdzaj, czy w składzie nie ma zmielonych nasion. Zawsze dokładnie przecedzaj napar, by usunąć drobne włoski. Dziewanna to zioło o długiej historii i interesującym profilu fitochemicznym – warto jednak traktować ją jako uzupełnienie, nie zamiennik konwencjonalnego leczenia.

Pytania i odpowiedzi

Czy dziewanna wielkokwiatowa pomaga na kaszel?

Dziewanna zawiera mucilage i saponiny, które tradycyjnie stosuje się przy suchym, drażniącym kaszlu – mucilage powleka błony śluzowe, a saponiny ułatwiają odkrztuszanie wydzieliny. Brakuje jednak dużych badań klinicznych potwierdzających skuteczność; dowody opierają się głównie na wielowiekowej tradycji i danych laboratoryjnych¹⁹³³.

Jak zrobić napar z kwiatów dziewanny?

Zalej 1–2 łyżeczki suszonych kwiatów szklanką wrzątku i parzyć pod przykryciem 10–15 minut. Przed wypiciem koniecznie przecedź przez gęste sito lub gazę, by usunąć drobne włoski, które mogą drażnić gardło. Pij do 3 filiżanek dziennie²⁰²¹.

Jak działa olej z kwiatów dziewanny na ból ucha?

Olej z kwiatów dziewanny działa miejscowo przeciwbólowo i przeciwzapalnie; stosuje się kilka kropli podgrzanych do temperatury ciała. W małych badaniach klinicznych preparat zawierający dziewannę łagodził ból ucha u dzieci porównywalnie do standardowych kropli znieczulających⁴. Nie stosuj, jeśli podejrzewasz perforację błony bębenkowej²².

Czy dziewanna działa przeciwwirusowo?

W badaniach laboratoryjnych ekstrakty kwiatowe dziewanny hamowały replikację wirusa grypy i wirusa opryszczki pospolitej (HSV-1, HSV-II). Wyniki te są jednak wyłącznie in vitro i nie zostały potwierdzone w badaniach na ludziach, dlatego nie można stwierdzić, że dziewanna leczy infekcje wirusowe²⁵²⁶.

Czy nasiona dziewanny są bezpieczne?

Nie – nasiona dziewanny zawierają rotenon i kumarynę, substancje toksyczne. Nie wolno ich spożywać. Szczególną ostrożność powinny zachować dzieci, kobiety w ciąży i osoby z chorobami wątroby lub nerek⁵⁶.

Czy dziewannę można stosować w ciąży?

Nie ma wiarygodnych danych potwierdzających bezpieczeństwo stosowania dziewanny w ciąży lub podczas karmienia piersią. Z ostrożności zaleca się unikanie preparatów z dziewanny w tych okresach⁶⁴¹.

Jakie substancje czynne zawiera kwiat dziewanny?

Kwiat dziewanny wielkokwiatowej zawiera mucilage (ok. 3%), saponiny triterpenoidowe (mulleinsaponiny I–VII), flawonoidy (m.in. kemferol), glikozydy hydroksycynamoilowe, werbaskozyd (glikozyd fenyloetanoidowy), irydy, garbniki, karoten oraz witaminę C¹⁹¹².

Czy dziewanna ma działanie antybakteryjne?

W warunkach laboratoryjnych etanolowe ekstrakty z dziewanny hamowały wzrost Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae i Candida albicans. Są to wyniki badań in vitro – nie potwierdzono ich w badaniach klinicznych na ludziach³²⁸.

Czy dziewanna wchodzi w interakcje z lekami?

Dziewanna może nasilać działanie leków przeciwcukrzycowych i leków rozluźniających mięśnie, a także wpływać na stężenie litu w organizmie. Jeśli przyjmujesz leki na receptę, skonsultuj stosowanie z lekarzem lub farmaceutą przed sięgnięciem po preparaty z dziewanny⁴⁰⁴².

Jak długo można stosować dziewannę?

Zaleca się stosowanie dziewanny przez krótki czas – część źródeł wskazuje maksymalnie 7 dni. Długotrwałe stosowanie nie zostało przebadane pod kątem bezpieczeństwa, a produkty zanieczyszczone nasionami mogą przy dłuższym użytkowaniu stwarzać ryzyko ze względu na zawartość rotenonu⁵⁶.

Czy dziewanna może powodować reakcje alergiczne?

Rzadko, ale możliwe są reakcje alergiczne u osób uczulonych na rośliny z rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae). Przy bezpośrednim kontakcie z błonami śluzowymi lub skórą w wysokim stężeniu może pojawić się miejscowe podrażnienie lub kontaktowe zapalenie skóry⁴³⁴⁴.

W jakich postaciach można stosować dziewannę?

Dziewanna dostępna jest jako suszone kwiaty i liście do przygotowania naparu, nalewka alkoholowa, kapsułki z suchym ekstraktem, olej z kwiatów (do uszu i stosowania miejscowego) oraz maści i okłady do użytku zewnętrznego²¹⁴⁵.

Czy dziewanna jest bezpieczna dla dzieci?

Przegląd literatury z 2024 roku wskazuje, że dziewanna może być stosowana w pediatrii przy kaszlu i infekcjach górnych dróg oddechowych, gdy jest używana odpowiednio i krótkotrwale. Jednak ból ucha z gorączką u dzieci wymaga zawsze konsultacji lekarskiej, a długotrwałe stosowanie nie jest zalecane⁵⁴⁶.

Dziewanna w historii medycyny

Historia leczniczego zastosowania dziewanny sięga starożytności. Grecki lekarz Dioskurydes, żyjący ok. 2000 lat temu, jako jeden z pierwszych opisał jej działanie na płuca i drogi oddechowe¹⁵. W średniowiecznej Europie roślina nosiła przydomek „świecznikowej rośliny” – jej wysuszone łodygi służyły jako knoty do lamp. Hildegarda z Bingen zalecała dziewannę przy chrypce i bólu w klatce piersiowej, często łącząc ją z kminkiem w leczniczym winie⁴⁷. W Irlandii liście gotowane w mleku z miodem były domowym remedium na gruźlicę⁴⁸. Podczas wojny secesyjnej żołnierze moczyli liście dziewanny w gorącym occie i wodzie, a następnie przykładali je do ran jako środek antyseptyczny¹⁵.

Różne gatunki dziewanny – co je łączy?

W surowcach zielarskich i badaniach naukowych pojawia się kilka gatunków z rodzaju Verbascum: V. thapsus (dziewanna drobnokwiatowa), V. densiflorum i V. phlomoides (dziewanna wielkokwiatowa). Wszystkie mają zbliżony skład fitochemiczny – saponiny, mucilage i flawonoidy – choć zawartość poszczególnych związków może się różnić między gatunkami. Z kwiatów V. phlomoides wyizolowano glikozydy hydroksycynamoilowe i saponiny¹⁰, a z V. songaricum – saponiny triterpenoidowe⁴⁹. Badania z 2023 roku wykazały, że ekstrakty kwiatowe wykazują silniejszą aktywność przeciwwirusową niż ekstrakty z liści². Przy wyborze preparatu warto zwrócić uwagę, który gatunek i która część rośliny zostały użyte.